(۴۳۸) سوال: بدعت چیست و انواع آن کدام است؟ آیا تقسیم آن به پنج نوع چنان که شيخ العزبن عبدالسلام انجام داده، درست است؟ ابن عبدالسلام به چه منظوری بدعت را تقسیم بندی کرده است؟

جواب:

بدعت در لغت عربی بر وزن “فِعلَة” و به معنای ایجاد و اختراع چیزی است که قبلا مانند آن وجود نداشته است؛ این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از همین قبیل است که می‌فرماید: {بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ} [البقره: ۱۱۷]: (او ایجادگر آسمان‌ها و زمین است) یعنی: الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ایجادگر آسمان‌ها و زمین است زیرا او است که آن‌ها را بدون مثال و نمونه‌ی قبلی آفرید.

بدعت در شرع، یعنی: هر اعتقاد، قول یا عملی که انسان، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را با آن عبادت کند اما در شريعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ چنان چیزی وجود نداشته باشد.

می‌گویم: بدعت شرعی، فقط همین یک نوع را دارد که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را در فرموده‌اش بیان نمود و فرمود: «إيَّاكُم وَمُحدَثَاتِ الأُمُورِ، فَإِنَّ كُلَّ مُحدَثَةٍ بِدعَةٌ وَ كُلَّ بِدعَةٍ ضَلاَلَةٌ»: (شما را از نوآوری‌ها هشدار می‌دهم که از آن دوری کنید زیرا هر نوآوری بدعت است و هر بدعتی، گمراهی است) بنابراین هر بدعتی در شرع، گمراهی است و نوع دیگری ندارد. تفاوتی نیز ندارد که این بدعت در اعتقاد، قول یا عمل باشد. در هر صورت، بدعت مردود است و از صاحب آن پذیرفته نمی‌شود؛ به دلیل فرموده‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حدیث عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا که از ایشان ثابت است و فرمود: «مَن عَمِلَ عَمَلاً لَيسَ عَلَيهِ أمرُنا فَهُوَ رَدٌّ»: (هر کس عملی انجام دهد که امر ما بر آن نیست، آن عمل مردود است).

بنابراین بدعت شرعی به پنج قسمت یا بیشتر و کمتر تقسیم نمی‌شود و بنا بر فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فقط یک نوع است که ایشان صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم داناترین شخص به سخن خویش، خیرخواه‌ترین فرد و فصیح‌ترین و گویاترینِ سخن‌وران است و كلام ایشان خالی از هرگونه پیچیدگی و ابهام است و واضح و روشن است.

تقسيم‌بندی بدعت نزد برخی از اهل علم همچون العز بن عبدالسلام و… فقط بر اساس معنای لغوی آن است که ممکن است یک چیز را بدعت بنامیم که در حقیقت از شریعت نیست زیرا در عموم‌های دیگر وارد می‌شود که در این صورت از جهت لغت، بدعت است اما از جهت شرع، بدعت نیست.

من به برادری که سؤال پرسیده و دیگران می‌گویم: برخی از مردم از تقسيم بدعت به پنج قسمت یا کم‌تر و بیش‌تر، برداشت اشتباه نموده‌اند و چیزهایی به دين الله اضافه کرده‌اند که از آن نیست به این بهانه که بدعت حسنه است! همچنین كلام رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم  را تحریف کرده و گفتند: معنای حدیث «كُلُّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ»: (هر بدعتی، گمراهی است) این است که: هر بدعت بدی، گمراهی است. بدون شک این سخن، اظهار نظر در مورد کلام رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است که مستلزم این است که کلام رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از جهت بیان و روشن‌گری دچار کمی و کاستی است؛ زیرا اگر بگوییم معنای حدیث چنین است که: «كُلُّ بِدعَةٍ سَيِّئَةٍ ضَلاَلَةٌ»: (هر بدعت بدی، گمراهی است) حدیث هیچ فایده‌ای ندارد زیرا چیز بد، بد و گمراهی است و تفاوتی نمی‌کند که بدعت یا چیز دیگری باشد؛ مانند زنا که در حرام بودن آن در شرع، معروف است و حرام بودنش بدعت نیست اما باز هم می‌گوییم: زنا از گمراهی، گناه و جنایت‌های بزرگ است.

بنابراین کسانی ‌که حدیث را چنین معنا کرده‌اند که (هر بدعت بدی، گمراهی است) بدون شک به رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم اعتراض و ایراد گرفته و سخن ایشان را ناقص شمرده‌اند در حالی که هیچ تردیدی نیست که سخن رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم واضح‌ترین و فصیح‌ترین سخن است و ایشان خیرخواه‌ترین شخص در قصد و اراده است و هیچ پیچیدگی و نکته‌ی پنهانی در سخن ایشان وجود ندارد.

همچنین تقسيم‌بندی که نظر العز بن عبدالسلام و برخی دیگر از اهل علم بر آن است موجب کج‌اندیشی و برداشت نادرست برخی افراد که منتسب به علم هستند، شده است که در نتیجه، سخن رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را تحریف کرده‌اند. بنابراین تکرار می‌کنم که: هر بدعتی در دين الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ گمراهی است و بدعت شرعی به چند نوع، تقسیم‌ نمی‌شود بلکه هر بدعتی، بد و گمراهی است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز در آخر همین حديث به روایت نسائي فرمود: «وَكُلُّ ضَلالَةٍ فِي النَّارِ»^۱ : (هر گمراهی، در آتش است) بنابراین بر هر شخصی واجب است ادب را با الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و  پیامبرش صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مراعات کند، بر آنان پیش‌قدم نشود، چیزی را که در دين الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ وجود ندارد به آن اضافه نکند و چیزی را که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از آن رضایت ندارد برای خود تشریع نکند زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً} [المائده: ۳]: (راضی گشتم که اسلام، دین شما باشد) بنابراین هر‌ آن چه که انسان با آن، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را عبادت کند اما الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن‌ را تشریع نکرده باشد، از دين الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نیست.

این جواب را به دلیل اهمیت این موضوع، طولانی کردم؛ همچنین زیرا بسیاری از مردم که در پی خیر هستند در شر این بدعت‌ها فرو رفته‌اند و نتوانسته‌اند از آن رهایی یابند اما اگر به خود بازگردند و بدانند که این راه بدعت‌گزاری در دین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است که مستلزم امری بسیار خطرناک است که همان ادعای ناقص بودن دین است؛ زیرا این بدعت‌‌ها را کامل کردن دین الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نوآوری می‌کنند در حالی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} [المائده: ۳]: (امروز دینتان را برایتان کامل نمودم) همچنین تردیدی نیست که بدعت، نشانه‌ی ضعف دین شخص است و فقط او را از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ دورتر می‌گرداند. از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ موفقیت در امور را خواستاریم.

***

1. سنن نسائی: كتاب صلاة العيدين باب كيف الخطبة، شماره (١٥٧٨). ↩︎