(۱۰۵۰) سوال: آیا می‌توان به احادیث ضعیف استدلال کرد؟

جواب:

نمی‌توان به احادیث ضعیف استدلال و به عنوان دلیل از آنها استفاده کرد. نسبت دادن آنها به پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هم جایز نیست و روایتش در صورتی اشکال ندارد که بیان ضعف آن باشد. همچنین کسی که از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حدیثی را نقل کند که می‌داند دروغ است، یکی از دروغگویان به شمار می‌آید. از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که فرمودند: «کسی که از روی قصد و عمدا بر من دروغ ببندد باید جایگاهش را در دوزخ آماده کند».[۱]

عمل کردن به حدیث ضعیف جایز نیست. اما بعضی از اهل علم روایت حدیث ضعیف را به سه شرط جایز دانسته‌اند:

اول: ضعفش بسیار شدید نباشد.

دوم: اصلی برای آن وجود داشته باشد.

سوم: معتقد نباشد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را گفته است.

اگر ضعف روایت شدید باشد، روایت آن هرگز جایز نیست، مگر اینکه انسان بخواهد ضعف آن را بیان کند. همچنین اگر دارای اصل و اساسی نباشد، روایتش جایز نیست. مثلا برای حدیثی که دارای اصل و اساس است: حدیثی در رابطه با فضیلت نماز جماعت بیاید که ضعیف است. در این حالت، روایت آن اشکالی ندارد. زیرا برای ترغیب به حضور در نماز جماعت است و ضرری ندارد. چون اگر صحیح باشد، به ثوابی که در آن ذکر شده، می‌رسد و اگر صحیح نباشد، از آن برای طاعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کمک گرفته است.

اما با این وجود شرط سوم نیز باید باشد: معتقد نباشد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را گفته است. اما به خاطر ثوابی که در آن وجود دارد، امیدوار است که آن را گفته باشد.

این در حالی است که برخی از اهل علم گفته‌اند: روایت حدیث ضعیف مطلقا جایز نیست. تنها در صورتی روایتش جایز است که برای بیان ضعف آن باشد. شکی نیست که این قول به احتیاط نزدیک‌تر و برای برائت ذمه‌ی شخص، بهتر است. در مساله‌ی ترغیب و ترهیب، احاديث صحيحی که از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده‌اند، کافیست.

***

[۱] صحیح بخاری: کتاب العلم، باب إثم من کذب علی النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم . حدیث شماره: (۱۰۷). صحیح مسلم: کتاب المقدمة، باب تغلیظ الکذب علی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم . حدیث شماره: (۲). از عبدالله بن زبیر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ».