(۹۷۷) سوال: معنی این آیه چیست؟ {وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} [نمل: ۸۸]: (و کوه‌ها را می‌بینی، و آنها را بی حرکت پنداری، در حالی که مانند حرکت ابرها در حرکت هستند. این آفرینش اللهِ است که هر چیزی را محکم ساخته است)؟ آیا استدلال به این آیه برای اثبات نظریه‌ی چرخش زمین، درست است؟

جواب:

در مورد سوال وارده از این آیه: {وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ}، این آیه در مورد روز قیامت است. زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را بعد از موضوع دمیدن در صور، ذکر کرده است. {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ * وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ * مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} [نمل: ۸۷-۸۹].

(و روزى كه در صور دميده شود پس هر كه در آسمان‌ها و هر كه در زمين است به هراس افتد مگر آن كس كه الله بخواهد و جملگى با زبونى رو به سوى او آورند. و كوهها را مى‌بينى، مى‌پندارى كه بى‏حركتند و حال آنكه آنها ابرآسا در حركتند. این صنع خدايى است كه هر چيزى را در كمال استوارى پديد آورده است. در حقيقت او به آنچه انجام مى‌دهيد آگاه است. هر كس نيكى به ميان آورد پاداشى بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز ايمنند).

پس این آیه در مورد روز قیامت می‌باشد. به دلیل این که آیه‌ی قبل و آیه‌ی بعد از آن در روز قیامت اتفاق می‌افتد و ربطی به دنیا ندارد. اینکه فرمود: تحسبها جامدة، یعنی ساکن است و حرکت نمی‌کند ولی در واقع مانند ابر در حرکت است. بدین خاطر است که تبدیل به ذرات ریز گرد و غبار شده که در هوا پراکنده است.

اما استدلال به این آیه برای صحت نظریه‌ی چرخش زمین صحیح نیست؛ زیرا چنان که گفتیم، این آیه در مورد قیامت است.

غوطه‌ور شدن در موضوع چرخش یا عدم چرخش زمین فقط کنجکاوی است. چون مساله‌ای نیست که بر همه‌ی بندگان واجب باشد آن را بدانند و صحت ایمانشان به آن معلق باشد. در حالی که اگر چنین بود، بیان آن به وضوح و به گونه‌ای که هیچ پوشیدگی در آن نباشد، در قرآن و سنت می‌آمد. اما وقتی چنین بیانی در قرآن و سنت نیامده، شایسته نیست که انسان خودش را به خاطر آن خسته کند.

اما اینکه می‌گویند زمین می‌چرخد و خورشید ثابت است و آمدن شب و روز به خاطر چرخش زمین دور خورشید است؛ قولی باطل و مخالف با ظاهر قرآن است. زیرا ظاهرِ قرآن و سنت دلالت دارند آنچه که دور زمین یا بالای زمین می‌چرخد، خورشید است. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در قرآن می‌فرماید: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [یس: ۳۸]: (و خورشید در مسيرى كه قرارگاهش است سير مى كند. اين تقدير اللهِ عزیز علیم است). الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: خورشید حرکت می‌کند و حرکت را به او نسبت داد. همچنین می‌فرماید: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} [کهف: ١٧]. (خورشید را می‌دیدی که به هنگام طلوع به سمت راست غار‌شان متمایل می‌گردد و به هنگام غروب ایشان را وا گذاشته به سمت چپ متمایل می‌گردد).

در این آیه چهار فعل وجود دارد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ همه‌ی آنها را به خورشید نسبت می‌دهد. این چهار فعل عبارتند از: وقتی طلوع کند و متمایل شدن و غروب کردن و میل کردن به چپ. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این چهار فعل را به خورشید نسبت می‌دهد. حال چه چیزی اقتضا می‌کند که آنها را از معنای ظاهری خود خارج کنند؟ ما می‌گوییم: وقتی طلوعش را با چشم می‌بینیم، متمایل شدنش را با چشم می‌بینیم، غروبش را با چشم می‌بینیم و میل کردن خورشید به چپ را هم با چشم می‌بینیم؛ دیگر چه چیزی باعث می‌شود که آیه را از معنای ظاهری‌اش خارج کنیم و این نظریات را بپذیریم؟ نظریاتی که برخی از آنها حتی به حد نظریه هم نمی‌رسند و فقط مجرد اوهام هستند؟

این در حالی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} [کهف: ۵۱]: (من آنان را نه به هنگام آفرینش آسمان و زمین و نه به هنگام آفرینش خودشان حاضر نکردم و من هیچ وقت گمراه کنندگان را دستیار و مددکار خود قرار نمی‌دهم). همچنین علمی که به انسان اعطا گردیده، بسیار اندک است.

وقتی انسان از حقیقت روح که در جسمش قرار دارد، بی خبر است، دیگر چطور تلاش می‌کند تا این هستی را که از خلقت خودش بسیار عظیم‌تر است، بشناسد؟ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در مورد روح می‌فرماید: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [إسراء: ٨٥]: (و از تو درباره‌ی روح سؤال می‌کنند، بگو: روح از فرمان پروردگار من است و جز اندکی از دانش به شما داده نشده است). الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در مورد عظمت هستی می‌فرماید: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} [غافر: ۵۷]: (بدون شک آفرینش آسمان‌ها و زمین بزرگ‌تر از آفرینش مردم است، اما بیشتر مردم نمی‌دانند).

ما می‌گوییم: این نظریه که اختلاف شب و روز را به خاطر چرخش زمین به دور خورشید می‌داند، باطل است. زیرا با ظاهر قرآن مخالف است و الله تَعَالَىٰ به خلقتش آگاه‌تر است. حال چگونه ما کلام پرودگار را به مجرد نظریاتی که بین خود دانشمندان نیز در صحتشان اختلاف است، تحریف کنیم؟ حتی تا چند سال اخیر نیز این قول مشهور بوده که خورشید به دور زمین می‌چرخد. نکته‌ی دیگر اینکه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید که او :{يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ} [زمر: ۵]: (شب را به روز درمى ‏پيچد و روز را به شب درمى ‏پيچد). تکویر به معنای تدویر است و در چنین صورتی، شب و روز از کجا به جز خورشید می‌آید؟ اگر این خورشید است که باعث ایجاد شب و روز می‌شود، یعنی این خورشید است که به دور زمین می‌چرخد، چون این عمل نیز به وسیله‌ی چرخش است.

نکته‌ی دیگر اینکه از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است  که هنگام غروب خورشید به ابوذر گفت: می‌دانی خورشید کجا می‌رود؟ ابوذر گفت: الله و رسولش آگاه‌ترند. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: می‌رود تا در زیر عرش سجده کند.[۱] این حدیث دلالت دارد که خورشید به دور زمین حرکت می‌کند. زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «می‌دانی کجا می‌رود»؟ در ادامه‌ی حدیث مذکور چنین می‌آید: «اجازه صادر می‌شود و در غیر این صورت، به او می‌گویند: از همان راهی که آمده‌ای برگرد، به همین خاطر از غرب طلوع می‌کند». این دلالت دارد که خورشید به دور زمین می‌چرخد. این چیزی است که اعتقاد داشتن به آن بر هر مومنی واجب است. زیرا عمل به ظاهر کلام پروردگار است که به هر چیزی آگاهی دارد. اما این نظریات، نظریات بی اساسی هستند که مثل خیلی از نظریات دیگر، با گذشت زمان، به خاک سپرده می‌شوند. این چیزی است که در این مساله به آن اعتقاد داریم.

اما در مورد چرخش زمین، چنان که گفتیم شایسته است انسان به آن توجهی نکند. زیرا کنجکاوی است و اگر از واجباتی بود که مومن باید به آن معتقد باشد، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن را آشکارا بیان می‌کرد. اما خطرناک این است که بگوییم: زمین می‌چرخد و خورشید ساکن است و اختلاف شب و روز به سبب چرخش زمین است. این اشتباه بزرگی به شمار می‌رود. زیرا با ظاهر قرآن و سنت مخالف است. ما به الله و رسولش ایمان داریم و می‌دانیم که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از روی آگاهی سخن می‌گوید و امکان ندارد ظاهر کلام الله مخالف با حق باشد. همچنین می‌دانیم که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز با علم و آگاهی صحبت می‌کند و می‌دانیم که او ناصح‌ترین و فصیح‌ترین شخص است و امکان ندارد به امتش چیزی بگوید که منظورش بر خلاف آن باشد.

پس ما در چنین امور عظیمی وظیفه داریم به ظاهرِ کلام الله و ظاهر سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ایمان بیاوریم. البته به جز در امور یقینی و محسوس و معلوم که با ظاهر قرآن و سنت مخالف هستند. در چنین صورتی می‌گوییم: فهمیدیم که در اینجا، این ظاهرِ قرآن، صحیح نیست. نیز می‌شود گفت: قرآن چنین و چنان می‌خواهد، که موافق با واقع معیّن محسوسی باشد که هیچ کس در آن اختلافی ندارد. زیرا آن چیزی که دلالت قطعی داشته باشد، ممکن نیست متعارض باشد. یعنی: به هیچ عنوان نمی‌شود دو دلیل قطعی، با یکدیگر در تعارض باشند. زیرا اگر با هم متعارض باشند، امکان کنار گذاشتن یکی از آن دو وجود دارد و اگر چنین امکانی وجود داشته باشد، دیگر دلیل قطعی نیستند.

مهم اینکه در این مساله باید ایمان داشته باشیم که خورشید به دور زمین می‌چرخد و اختلاف شب و روز به خاطر چرخش زمین نیست، بلکه به سبب چرخش خورشید به دور زمین است.

***

[۱] صحیح بخاری: کتاب التفسیر، باب تفسیر سورة یس، باب قوله: والشمس تجری لمستقرّ لها ذلک تقدیر العزیز العلیم. حدیث شماره (۴۸۰۲). از ابوذر غفاری رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَقَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ، أَتَدْرِي أَيْنَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ؟ قُلْتُ: اللهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّهَا تَذْهَبُ حَتَّى تَسْجُدَ تَحْتَ الْعَرْشِ».