پنج‌شنبه 16 رمضان 1447
۱۴ اسفند ۱۴۰۴
5 مارس 2026

(۷۴۵) فراموشی در حفظ قرآن و احادیث نبوی

(۷۴۵) سوال: من همیشه قرآن و احادیث نبوی را می‌خوانم. اما بسیار فراموش‌کارم و نمی‌توانم آنها را حفظ نمایم. آیا به این خاطر، گناهی دارم؟

جواب:

بدون شک یکی از نعمت‌های الله تعالی بر بنده‌اش این است که به او توفیق دهد تا قرآن را حفظ نماید. این به خاطر مصلحت‌های بزرگی است که در آن وجود دارد؛ زیرا کسی که قرآن را حفظ کرده، می‌تواند در هر حالی آن را بخواند، مگر در جاهایی که قرائت قرآن در آنها شایسته نیست، یا در حالاتی مانند جنابت که نمی‌توان قرآن را تلاوت نمود. همچنین اگر حافظ قرآن باشد می‌تواند در معانی آن تدبر کند و در هر زمانی در آن تفکر نماید.

به همین خاطر شایسته است انسان هر چقدر که می‌تواند، قرآن را حفظ کند، و در صورتی که برای حفظ قرآن حریص بود، اما بدون اینکه تفریطی از جانب او صورت گیرد، قسمتی از آن را فراموش نمود، گناهی متوجه او نیست. در روایتی ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با اصحابشان نماز خواندند. در حین قرائت، یک آیه را فراموش کرد و نخواند. بعد از سلام، ابی بن کعب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ به ایشان یاد آوری کرد. ایشان فرمودند: «هلّا کنت ذکَّرتَنیها»؟[۱]، یعنی: «چرا زمانی که فراموش کردم مرا یادآوری نکردی»؟ بنا بر این هر گاه انسان چیزی از قرآن را که حفظ نموده، بدون اینکه آن را ناچیز شمارد، فراموش کند، گناهی ندارد. چون سرشت بشر چنین است. یعنی: فراموش کردن محفوظات، امری طبیعی است که انسان به خاطر آن سرزنش نمی‌شود، مگر اینکه از روی سهل انگاری و بی اهمیت شمردن آن باشد.

***

[۱] – روایت احمد در مسند، شماره (۱۶۶۹۲)، و طبرانی، (ج۲۰، ۲۷، شماره ۳۴)، و ابن عساکر، (ج۷، ص۳۲۷).

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: إنني مواظب على قراءة القرآن الكريم والأحاديث النبوية الشريفة، ولكنني كثيرًا ما أنسى ولا أستطيع أن أحفظ، هل علي إثم في هذا؟ أفيدوني بارك الله فيكم.

فأجاب – رحمه الله تعالى-: لا شك أن من نعمة الله على العبد أن يوفقه الله تعالى الحفظ كتابه عن ظهر قلب؛ لما في ذلك من المصالح العظيمة، فإن الإنسان إذا كان حافظا لكتاب الله عن ظهر قلب أمكنه أن يتلوه على كل حال، إلا في المواضع التي لا ينبغي فيها تلاوة القرآن، أو في الأحوال التي لا يمكن فيها قراءة القرآن كحال الجنابة، وإذا كان حافظا للقرآن عن ظهر قلب أمكنه أن يتدبر معانيه، وأن يتفكر فيه كُل وقت. ولهذا ينبغي للإنسان أن يحفظ كتاب الله عن ظهر قلب ما استطاع، وإذا حرص على ذلك ولكنه نسي شيئًا منه بغير تفريط، فإن ذلك لا حرج عليه فيه، وقد ثبت أن النبي صلى الله عليه و سلم بأصحابه ذات يوم، فقرأ وأسقط آية من القرآن نسيها، فذكره أبي بن كعب رضي الله عنه بها بعد سلامه، فقال: «هلا كنتَ ذَكَرْتَنيها»؟، فإذا نسي الإنسان شيئًا مما حفظ من كتاب الله دون استهانة به، فإن ذلك لا حرج عليه فيه؛ لأنه من طبيعة البشر، أعني: أن نسيان الإنسان لما حفظه أمر طبيعي لا يلام الإنسان عليه إلا ما كان من استهانة وعدم مبالاة فهذا له حال أخرى.

مطالب مرتبط:

(۷۳۸) آیا جهنم بر حافظ قرآن حرام می‌گردد؟

(۷۳۸) سوال: آیا اینکه می‌گویند هر کس قرآن را کامل حفظ نماید، الله تعالی جهنم را بر او حرام می‌کند، درست است؟ جواب: چنین چیزی را از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ندیده‌ام. اما کسی که قرآن یا قسمتی از قرآن را حفظ کند، قرآن حجتی برای او یا بر علیه اوست. این طور نیست که هر […]

ادامه مطلب …

(۷۴۱) آداب تلاوت قرآن کریم چیست؟

(۷۴۱) سوال: آداب تلاوت قرآن کریم چیست؟ جواب: یکی از آداب قرائت قرآن این است که انسان در وقت قرائت قرآن با وضو بوده و خشوع و خضوع داشته باشد. در قرآن تدبر نموده و به خاطر داشته باشد که حروف و معانی قرآن، همه از جانب الله تعالی است، که بدین گونه تعظیم الله […]

ادامه مطلب …

(۷۴۲) حکم کسی که قرآن را فراموش کند

(۷۴۲) سوال: حکم شرع در مورد دانش آموزی که قرآن را خوانده و حفظ می‌کند، اما حفظش را فراموش می‌کند، چیست؟ جواب: انسانی که قران را حفظ نموده، سپس فراموش کند، اگر این فراموشی از روی ترک کردن و روی‌گردانی از قرآن باشد، خودش را در معرض گناه بزرگی قرار داده است. اما اگر به […]

ادامه مطلب …

(۷۴۷) کسی که قرآن را فراموش می‌کند چه کند؟

(۷۴۷) سوال: حدیثی خواندم بدین معنا که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «کسی که قرآن را بخواند و سپس فراموش کند، روز قیامت در حالی خواهد آمد که جذام دارد».[۱] حقیقتا من کسی هستم که خیلی زود فراموش می‌کنم و چیزی را به یاد نمی‌آورم مگر بعد از اینکه خیلی به خود فشار بیاورم. این چیزی […]

ادامه مطلب …

(۷۴۳) قرآن را حفظ و سپس از یاد برده است

(۷۴۳) سوال: نزدیک ده جزء از قرآن را حفظ کرده بودم، اما در مدت سه سال، به خاطر تحصیل، بسیاری از آن را فراموش کرده‌ام. آیا گناهی متوجه من می‌شود؟ و آیا شامل این فرموده‌ی الله تعالی می‌شوم: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} [طه: ۱۲۶]: (همين است، آيات من به تو رسيد و […]

ادامه مطلب …

(۷۴۹) قرآن خواندن بدون وجود معلم

(۷۴۹) سوال: آیا جایز است که کسی بدون داشتنِ معلم، قرآن بخواند؟ با توجه به اینکه در جایی زندگی می‌کنیم که پس از جستجو کسی را پیدا نکردیم تا به ما احکام قرآن یا حفظ قرآن را یاد بدهد. جواب: یکی از نعمت‌های الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر این امت و یکی از نشانه‌های محافظت او از […]

ادامه مطلب …

کُتُب سِتّة:  شش کتاب اصلی احادیث اهل سنت و جماعت:

صحیح بخاری
صحیح مسلم
سنن ابو داود
جامع ترمذی
سنن نسائی
سنن ابن ماجه