(۶۴۰۶) سوال: شیخ بزرگوار، همان‌گونه که در برخی از مساجد رایج است، پس از نماز فرض، امام از کتاب‌هایی مانند «ریاض الصالحین»، «الترغیب و الترهيب» یا هر کتابی که در دسترس باشد، مطالبی می‌خواند، اما می‌دانیم که پس از سلام، سنت است که اذکار شرعی مانند تسبیح و تهلیل گفته شود؛ یکی از برادران به من گفت: آیا بهتر نیست که به مردم فرصت داده شود تا تسبیح و تهلیل و تکبیر بگویند، به‌جای این‌که بلافاصله برایشان کتاب خوانده شود؟ نظر شیخ محمد بن صالح بن عثیمین در این‌باره چیست؟ چراکه برخی از مردم پس از پایان صحبت امام بعد از عصر، فوراً از مسجد بیرون می‌روند، لطفاً ما را راهنمایی فرمایید، مأجور باشید.

جواب:

بی‌تردید پس از نماز، مشروع است که انسان سه بار استغفار کند و بگوید: «اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ، تَبَارَكْتَ ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ»^[۱]: (بار الهی، تو سلامی و سلامت از سوی توست، بابرکت هستی ای صاحب شکوه و بزرگواری) سپس اذکار واردشده از سنت را بگوید؛ این اصل است.

اما کسانی که پس از نماز سخن می‌گویند چه از روی کتاب‌هایی که ذکر شد که احادیث در آن‌ها نوشته شده، چه از روی برگه‌ای که احادیث مفید بر آن نوشته شده، و چه به‌صورت فی‌البداهه، در واقع فوراً شروع به سخن‌گفتن می‌کنند، چون می‌ترسند اگر منتظر بمانند تا مردم تسبیح بگویند، برخی از آن‌ها از مسجد خارج شوند.

از طرفی برخی این‌گونه توجیه می‌کنند که طلب علم از اذکاری که بعد از نماز گفته می‌شود، برتر است؛ چون همان‌گونه که امام احمد رَحِمَهُ‌الله گفته: “چیزی با علم برابری نمی‌کند” پس آن‌ها می‌گویند: ما در حال سخن‌گفتن از علم نافع هستیم، و هر کس بخواهد تسبیح بگوید، می‌تواند تسبیح بگوید حتی اگر ما در حال قرائت یا سخن‌گفتن باشیم و هر کس خواست به سخن ما گوش دهد، سپس می‌تواند بعد از آن تسبیح بگوید و اگر کسی نتوانست میان این دو جمع کند و به سخن علمی گوش داد و بعد برای کارش رفت، باز هم ایرادی ندارد.

بله، اگر مردم عادت کردند که موعظه پس از پایان اذکار انجام شود، به‌گونه‌ای که بدانند بعد از اذکار، سخنرانی یا موعظه‌ای خواهد بود، این کار بهتر بود؛ یعنی اجازه داده شود مردم تسبیح بگویند، سپس سخن آغاز شود اما اکنون مردم به این شیوه عادت ندارند، و بسیاری از آنان صبر نمی‌کنند، به همین دلیل، امامانی که سخنرانی می‌کنند، صلاح دیده‌اند که سخن را پس از سه بار استغفار و گفتن: «اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ، تَبَارَكْتَ ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ»^[۲]: (بار الهی، تو سلامی و سلامت از سوی توست، بابرکت هستی ای صاحب شکوه و بزرگواری) شروع کنند و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز هرگاه می‌خواست پس از نماز با یارانش سخن بگوید، پس از سلام، رو به آنان می‌کرد، سپس سخن می‌گفت.

[۱] صحیح مسلم: كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب استحباب الذكر بعد الصلاة وبيان صفته، شماره (٥٩١).

[۲] صحیح مسلم: كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب استحباب الذكر بعد الصلاة وبيان صفته، شماره (٥٩١).