(۶۳۱۴) سوال: دربارهی آداب دعا، زمانهای استجابت و موانع دعا برایمان بگویید؟
جواب:
از مهمترین آداب دعا و مهمترین آنها، این است که انسان در دعایش برای الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ اخلاص داشته باشد، و بداند که الله بر هر چیزی تواناست، و همهچیز به دست اوست، و اگر چیزی را اراده کند، فقط به آن میگوید: «باش»، آن میشود.
دوم: اینکه به الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ گمان نیک داشته باشد، و یقین داشته باشد که الله دعایش را اجابت میکند، و درمانده نشود و نگوید: «دعا کردم و دعا کردم، ولی مستجاب نشد».
سوم: اینکه بر دعاهایی که از رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم وارد شدهاند، حریص باشد؛ چرا که این دعاها بهترین، جامعترین و سودمندترین دعاها هستند.
چهارم: اینکه دستهایش را به سوی الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ بلند کند، مگر در جاهایی که در سنت، عدم بلند کردن دستها آمده باشد؛ زیرا در اینگونه موارد، دستها را بلند کرده نمیشود.
پنجم: اینکه دعایش را با حمد و ستایش الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ و صلوات بر رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم آغاز کند؛ چون این از اسباب اجابت دعاست.
اما موانع اجابت دعا:
از جملهی آنها این است که انسان پروردگارش را بخواند، در حالی که شک و تردید دارد.
همچنین اینکه در دعایش از حد بگذراند و در آن تعدی کند، زیرا الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ تجاوزکنندگان را دوست ندارد و دعای آنها را اجابت نمیکند.
سوم: اینکه از حرام تغذیه کرده باشد بهخاطر قول رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم که میفرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا، وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ، فَقَالَ: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} [المؤمنون: ۵۱]، وَقَالَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} [البقرة: ۱۷۲]، ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ: يَا رَبِّ يَا رَبِّ، وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ، وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ، وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ، وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ، فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ»[۱]: (ای مردم الله پاک است و فقط پاکيزه را می پذيرد، الله به مؤمنان همان دستوری را داده که به پيامبران داده است؛ چنانکه میفرمايد: «ای پيامبران، از نعمت های پاکی که نصيبتان کرده ايم، بخوريد و کارهای شايسته انجام دهيد؛ همانا من به کردارتان دانا هستم» و میفرماید: ای کسانی که ایمان آوردهاید، از چیزهای پاکیزهای که روزیِ شما کردهایم بخورید» سپس دربارهی شخصی سخن گفت که سفری طولانی کرده و ژوليده موی و غبارآلود است؛ دستانش را به سوی آسمان بلند میکند و میگويد: پروردگارا، پروردگارا؛ درحالی که آب و غذا و لباسش (از مال) حرام بوده و با حرام تغذيه شده است؛ چگونه دعای چنين شخصی پذيرفته میشود؟).
اما مواضع استجابت دعا، سجده است؛ زیرا رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم فرمودند: «وَ أَمَّا السُّجُودُ فَاجْتَهِدُوا فِي الدُّعَاءِ، فَقَمِنٌ أَنْ يُسْتَجَابَ لَكُمْ»[۲]:(و در وقت سجود بسیار دعا کنید که در این صورت سزاوار است که مورد اجابت قرار گیرید) و نیز فرمودند: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ، فَأَكثِرُوا الدُّعاءَ»[۳]: (نزدیکترین زمان قرب بنده نسبت به پروردگارش، زمانی است که به سجده میرود، پس در سجده بسیار دعا كنيد).
از دیگر مواضیع: دعای بعد از تشهد آخر در نماز؛ چون رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم فرمودند: «ثُمَّ يَتَخَيَّرُ مِنَ الدُّعَاءِ أَعْجَبَهُ إِلَيْهِ، فَيَدْعُو»[۴]: (سپس از میان دعاها، آنچه را که نیکوتر میداند، برمیگزیند، و با آن دعا میکند).
همچنین دعای آخر شب، چنانکه رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم فرمودند: «يَنْزِلُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الْآخِرُ، يَقُولُ: مَنْ يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ، مَنْ يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ، مَنْ يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ»[۵]: (پروردگارمان در هر شب، هنگامى كه يک سوم شب باقى مىماند، به آسمان دنيا نازل مى شوند، و مىفرمايند: چه كسى مرا مىخواند تا او را اجابت کنم؟ چه كسى از من طلب مىكند تا به او ببخشم؟، چه كسى طلب استغفار مىكند تا او را بيامرزم؟).
و از جمله مواضیع استجابت: دعای بین اذان و اقامه میباشد که رد نمیشود.
و همچنین دعای فردی که در حالت اضطرار است؛ زیرا الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ دعای مضطر را رد نمیکند، چنانکه فرموده است: {أَمَّن یُجِیبُ ٱلۡمُضۡطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَكۡشِفُ ٱلسُّوۤءَ} [سوره النمل: ۶۲]: ([آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی که [دعای] درمانده را ـ وقتی او را بخواند- اجابت میکند و گرفتاری را برطرف میسازد).
و نیز دعای مظلوم؛ زیرا دعای او رد نمیشود، چنانکه رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم به معاذ بن جبل، وقتی او را به یمن فرستاد و دستور داد زکات بگیرد، فرمودند: «فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ ؛ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ»[۶]: (از اموال نفیس آنان برحذر باش و از دعای مظلوم بترس که بین او و الله حجابی نیست).
[۱] تخریج آن گذشت.
[۲] تخریج آن گذشت.
[۳] تخریج آن گذشت.
[۴] صحیح بخاری: كتاب الأذان، باب ما يتخير من الدعاء بعد التشهد وليس بواجب، شماره (۸۰۰).
[۵] تخریج آن گذشت.
[۶] تخریج آن گذشت.