(۱۳۷۱۴) سوال: آیا جایز است شخصی، مبلغی پول را از شخص دیگر به عنوان هدیه بگیرد در حالی‌ که می‌داند آن مبلغ، زکات است؟ صاحب زکات، مبلغ را برای فرد مذکور آورده و مقداری از آن مبلغ را به او داده است؛ آیا حلال و جایز است که این مبلغ را بگیرد یا خیر؟ اهل زکات و مستحقان آن چه کسانی هستند؟

جواب:

اگر این شخصی که مبلغ زکات را دریافت ‌کرده است مستحق و از اهل زکات باشد، ایرادی ندارد؛ زیرا اشکالی ندارد که انسان چیزی را بگیرد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برایش حلال نموده است. اهل زکات، هشت گروه هستند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آنان را چنین بیان می‌فرماید: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنْ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ۶۰] : (صدقات فقط مخصوص فقرا، مساکین، متصدیان اداره‌ی زکات، کسانی که دل‌هایشان را باید به دست آورد، برای آزاد کردن بردگان، بدهکاران، کسانی که در راه الله هستند و در راه درماندگان می‌باشد؛ فریضه‌ای از جانب الله است و الله بسیار دانا و با حکمت است).

 فقرا و مساکین، زکات را به خاطر نیازی که دارند، دریافت می‌کنند اما فقیر، نیازمندتر از مسکین است. علما می‌گویند: منظور، کسانی هستند که هزینه‌ی کافی برای یک سال خود و خانواده‌‌ی خویش را ندارند اما کسی که از هزینه‌ی کافی برای یک سال خود و خانواده‌‌ی خویش برخوردار باشد، از فقرا و مساکین به شمار نمی‌رود؛ برای مثال: اگر کسی ماهانه چهار هزار ریال حقوق می‌گیرد اما تعداد اعضای خانواده‌اش زیاد هستند و هزینه‌ی ماهیانه‌ی غذا و نوشیدنی، پوشاک، اجاره‌ی خانه و… شش هزار ریال می‌شود؛ به این فرد، بیست و چهار هزار ریال از زکات داده می‌شود زیرا هر ماه به دو هزار ریال نیاز دارد اما بیشتر از آن به وی داده نمی‌شود. همان طور که اهل علم گفته‌اند: به فقیر و مسکین به اندازه‌ای زکات داده می‌شود که برای مخارج یک سال آنان کفایت کند.

{وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا}: عاملان و کارگزاران زکات، کسانی هستند که دولت، آنان را برای اخذ زکات از صاحبان مال و توزیع آن بین مستحقان و نیازمندان برمی‌گزیند. کارگزار زکات، بر خلاف تصور مردم عوام، کسی نیست که معمولا زکات را به او می‌دهند. برخی مردم گمان می‌کنند که کارگزاران زکات، همان کسانی هستند که به طور معمول، مردم زکات را به آنان می‌بخشند اما این‌گونه نیست بلکه کارگزاران زکات، تنها کسانی هستند که زکات را دریافت و میان مستحقان توزیع می‌کنند. {وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ}: کسانی هستند که نیاز دارند به سوی اسلام، جذب شوند تا با آن خو بگیرند؛ این‌ افراد یا کافر هستند که امید به مسلمان شدنشان می‌رود لذا از زکات به آنان داده می‌شود یا مسلمان هستند اما نیاز به تقویت ایمان دارند لذا از زکات به آنان داده می‌شود تا ایمانشان تقویت گردد. {الرِّقَابِ}: شامل بردگان می‌شود که با مال زکات از صاحبانشان خریداری می‌شوند و آزاد می‌شوند. همچنین به مکاتبان (بردگانی که با صاحبان خود قرارداد می‌بندند که قیمت آزادی خود را بپردازند و آزاد شوند) از زکات داده می‌شود تا بتوانند بدهی قرارداد آزادی خود را بپردازند. همچنین برای آزادی‌ مسلمانانی که اسیر شده‌اند از زکات به کسی که آنان را اسیر کرده است داده می‌شود تا از اسارت رهایی یابند. همچنین فرد ربوده شده که او را فقط در برابر دریافت فدیه آزاد می‌کنند و راه دیگری برای آزاد کردن وی وجود ندارد، مبلغ آزادی‌ وی از زکات پرداخت می‌شود. {وَالْغَارِمِينَ}: بدهکارانی هستند که بدهی مردم بر عهده‌ی آنان است که در برابر خرید کالا، اجاره‌ی خانه، قرض گرفتن و… بدهکار شده و توان بازپرداخت این بدهی را ندارند؛ بدهی این افراد نیز از زکات پرداخت می‌شود. برای پرداخت بدهی این افراد از زکات، دو روش وجود دارد:

روش اول: مبلغ بدهی را به خودش بدهیم تا بدهی خود را تسویه کند.

روش دوم: خودمان به طلبکار وی مراجعه کرده و بدهی وی را بپردازیم.

اما کدام روش بهتر است؟ در پاسخ می‌گوییم: اگر بدهکار، فردی امانتدار باشد به طوری ‌که اگر مبلغ بدهی را به او بدهیم، او نیز بدهی را به صاحبش می‌پردازد؛ در این صورت، بهتر است که مبلغ را به خودش تحویل بدهیم تا خودش قرضش را بدهد تا منتی بر او به نظر نرسد اما اگر بدهکار، شخصی نادان باشد و بیم آن برود که اگر مبلغ را به وی تحویل دهیم، آن ‌را برای خوش‌گذرانی‌ها و چیزهایی که به آن احتیاج ندارد مصرف ‌کند و همچنان بدهکار باقی بماند، در این صورت بهتر است که خودمان نزد طلبکارش برویم و مبلغ بدهی را به وی بپردازیم. {وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ}: منظور، جهاد در راه الله است؛ لذا از زکات به مجاهد داده می‌شود تا در جهاد استفاده کند یا با مال زکات، اسلحه خریداری شود تا مجاهدان در جهادشان  از آن استفاده کنند. فارغ شدن و صرف وقت برای طلب علم شرعی نیز از جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است لذا اگر کسی یافت شود که وقت خود را برای طلب علم شرعی فارغ نموده است، از زکات به او داده می‌شود، حتی اگر توانایی کار کردن را داشته باشد زیرا طلب علم شرعی از انواع جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است.

 صنف‌های مذکور، مستحقان زکات هستند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به پرداخت زکات به آنان امر نموده است. پرداخت زکات برای ساخت مساجد، مدارس، خوابگاه‌ها و… جایز نیست زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ استحقاق دریافت زکات را منحصر به همین هشت صنف نموده است.

سؤال در مورد مبلغی است که شخصی به او داده است و او می‌داند که آن مبلغ، زکات است؛ در پاسخ می‌گوییم: اگر از اهل زکات هستی، برایت حلال است اما اگر از اهل زکات نیستی، گرفتن آن ‌مبلغ برایت جایز نیست.