(۲۸۲۷) سوال: از دیدگاه شما حکم شریعت پیرامون سبقت از امام چیست؟

جواب:

سبقت از امام حرام است زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می­فرماید: «أما یخشی الذی یرفع رأسه قبل الإمام أن یحول الله رأسه رأس حمار، أو یجعل صورته صورة حمار؟»[۱](آیا کسی که سرش را قبل از امام بالا می­آورد نمی­ترسد از اینکه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ سرش را یا صورتش را همانند صورت الاغ قرار دهد) و این دلالت بر تحریم می­دهد.

در سبقت گرفتن تفاوت وجود دارد: اگر سبقت از تکبیرة الاحرام باشد نماز بسته نمی­شود زیرا نماز بسته نمیشود مگر اینکه تکبیر مأموم بعد از انتهای امام از تکبیرة الاحرام باشد به دلیل فرموده­ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إذا کبر فکبروا، ولا تکبروا حتی یکبر»[۲](هرگاه تکبیر گفت تکبیر بگویید و تکبیر نگویید تا اینکه تکبیر بگوید) و اگر سبقت از رکن دیگری باشد نزد برخی از اهل علم تفصیل دارد و قول راجح نزد من این است که در آن تفصیل وجود ندارد و هرگاه مأموم در رکنی از امام سبقت گرفت اگر به نهی از این کار علم داشته باشد نمازش باطل می­شود اما اگر به نسبت نهی جاهل باشد معذور است ولی بر او لازم است که احکام دینش را یاد بگیرد تا اینکه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را با بینش عبادت کند همچنین اگر فراموش کرد و از امامش سبقت گرفت نمازش باطل نمی­شود و بر او لازم است که به آنچه از امامش در آن سبقت گرفته برگردد.

در این مناسبت دوست دارم بیان نمایم که مأموم با امامش چهار حالت دارد: متابعت، موافقت، سبقت و تخلف.

حالت اول: متابعت: تنها حالتی که سنت بر آن دلالت دارد و بر آن تشویق نموده و بدان امر کرده است بدین معنا که انسان افعال نماز را بعد از امامش بدون تأخیر انجام دهد و فرموده­ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن دلالت دارد: «إنما جعل الإمام لیؤتم به، فلا تختلفوا علیه، فإذا کبر فکبروا، ولا تکبروا حتی یکبر، و إذارکع فارکعوا، ولا ترکعوا حتی یرکع، و إذا سجد فاسجدوا، ولا تسجدوا حتی یسجد»[۳](اما قرار داده شده تا اینکه به وی اقتدا شود لذا با او مخالفت نکنید، هرگاه تکبیر گفت تکبیر بگویید و تکبیر نگویید تا اینکه تکبیر بگوید، هرگاه رکوع نمود به رکوع رفته و به رکوع نروید تا اینکه به رکوع برود و هرگاه سجده نمود به سجده رفته و به سجده نروید تا اینکه به سجده برود).

حالت دوم: موافقت: انسان افعال نماز را همراه امامش بدون تقدیم و تأخیری انجام دهد

و این بر خلاف امر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است و اهل علم ذکر نموده که اگر موافقت در تکبیرة الاحرام باشد نماز بسته نمی­شود و بر مأموم واجب است که بعد از آن اعاده کند.

حالت سوم: سبقت: یعنی افعال نماز را قبل از امامش انجام دهد. اگر در تکبیرة الاحرام باشد نمازش بسته نمی­شود اما اگر در غیر از تکبیرة الاحرام باشد بنابر مشهور از مذهب امام احمد رَحِمَهُ‌الله در آن تفصیل وجود دارد و راجح این است انسان اگر بداند و از روی فراموشی نباشد نماز باطل می­شود.

حالت چهارم: تخلف: این خلاف امر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است. مثلا از امام تخلف نموده و برای تبعیت از امام نشتابد، این کار خلاف امر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در فرموده­اش: «إذا کبر فکبروا»[۴](هرگاه تکبیر گفت تکبیر بگویید) است. معلوم است که مشروط در پی شرط و بعد از آن می­آید لذا باید تکبیر تو در پی تکبیر امام باشد همچنین رکوع و سجودت در پی رکوع و سجود امام باشد و به همین صورت. لذا از او تخلف نکن اما اگر انسان به خاطر عذری تخلف کند مثل اینکه صدای امام را نشنود یا اینکه از روی سهو باشد در این حالت هرگاه عذر از بین رفت از امام تبعیت می­کند یعنی: آنچه را در ان از امام تخلف نموده را انجام داده تا اینکه به امامش ملحق شود مگر اینکه امام به رکنی که او در آن واقع است برسد که در این صورت رکعتی که تخلف در آن صورت گرفته لغو شده و رکعت بعدی جای آن را می­گیرد.

مثال: اگر همراه امام در اول رکعت ایستاده بودی سپس امام به رکوع رفت، سجده کرد و برای رکعت بعدی بلند شد در حالی که تو متوجه نشدی تا اینکه به قیام رسید و تو هنوز برای رکعت اول ایستاده­ای و امام بلند شده و رکعت دومش است در این صورت با او باقی می­مانی در حالی که رکعت دوم به نسبت امام و رکعت اول به نسبت تو است و هنگامی که سلام داد یک رکعت را می­خوانی اما اگر متوجه شدی در حالی که او در سجده است و رکوع کرده و بلند شده و تو متوجه نشدی اما هنگامی که به سجده رفت صدایش را شنیدی در این حالت به رکوع می­روی سپس بالا می­آیی، سجده می­کنی و از امام تبعیت می­کنی.

[۱] بخاری: کتاب الأذان، باب إثم من رفع رأسه قبل الإمام، شماره­ی (۶۹۱)، و مسلم: کتاب الصلاة، باب تحریم سبق الإمام برکوع أو سجود و نحوهما، شماره­ی (۴۲۷).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] تخریج آن گذشت.