(۲۳۷۷) سوال: چگونه یک انسان مسلمان در نمازش خشوع داشته باشد؟ چه تعداد حرکت نماز را باطل می‌کند؟

جواب:

خشوع در نماز همانگونه که بسیاری از مردم گمان می‌کنند گریه کردن نیست بلکه گریه اثر خشوع است بلکه خشوع، آرام بودن قلب و اعضای بدن (دست، پا، چشم و سر) است و خشوع اصل و روح نماز است و به همین خاطر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از نماز خواندن در حالت فشار ادرار و مدفوع نهی کردند یا این که غذا حاضر باشد؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «لَا صَلَاةَ بِحَضْرَةِ الطَّعَامِ، وَلَا هُوَ يُدَافِعُهُ الْأَخْبَثَانِ»[۱] (به هنگام آماده بودن غذا یا به وقت غلبه‌ی آدرار و مدفوع، خواندن نماز صحیح نیست) و بدون شک شیطان به اندازه‌ی توانش به نمازگزار هجوم می‌برد و ابواب وسوس‌های که حتی به آنها فکر هم نمی‌کرده باز می‌کند تا بزرگترین مقصود نماز که خشوع باشد را از او بگیرد و شیطان از چپ و راست به حمله می‌کند و هر دری را برایش باز می‌کند ولی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم درمانی برای این به ما داده است و آن این‌که: انسان سه بار به سمت چپ خود تف کند و بگوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، بإذن الله می‌رود؛ تف انداختن در سمت چپ هنگامی که در غیر مسجد می‌باشد و اگر در مسجد قرار دارد یا در سمت چپ او نماز‌گزاری است پس به سمت چپش تف نمی‌کند ولی رو چپش می‌کند و  می‌گوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

سپس همچنین از اسباب خشوع: حریص بودن بر تفکر و تأمل به آنچه در نماز می‌گویی و اگر قرآن است به معنای آن و اگر دعا است حاضر بودن قلب بر این که نیاز تو در این دعا و الله نزدیک و اجابت کننده است و مانند آن و اگر این کار را کردی و به آنچه در نمازت می‌گویی و انجام می‌دهی تأمل کردی بنابراین این چیزی است که در خشوع نماز به تو کمک می‌کند.

و باید دانسته شود که اهل علم در مورد کسی که وسوسه بر نماز او غبله کرده یا بر اکثر نمازش، اختلاف بر دو قول کرده‌اند که آیا برائت ذمه شده است؟ بعضی گفته‌اند اگر اکثر نماز را وسوسه‌ها بر او غلبه کند نمازش صحیح نیست زیرا که در آن خشوع و خضوع نمی‌باشد و در حدیث آمده است انسانی که نمازش را به پایان می‌رساند برای او (اجر) نوشته نمی‌شود مگر یک‌چهارم آن یا یک‌دهم آن و مانند آن؛ تخریج آن گذشت. ولی اکثر اهل علم می‌گویند که از او برائت ذمه می‌شود ولی نمازش بسیار ناقص است.

و در هر صورت انسان در ورود این وسواس باید بر حذر باشد و آن را کاری انجام دهد که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن راهنمایی کرده است یعنی سه بار به سمت چپ خود تف کند و بگوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، الله وسوسه‌ها را از او می‌راند.

و اما حرکاتی که نماز را باطل می‌کنند تعداد معینی ندارد ولی حرکاتی که به نماز منافات داشته باشد از این جهت که زیاد و پی‌درپی باشد حرام است و نماز را باطل می‌کند مگر این که از روی ضرورت باشد مثل فرار از آتش یا عقرب یا دشمن و مانند آن که نماز را باطل نمی‌کند اگرچه زیاد و پی‌در پی باشد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {فَإِنۡ خِفۡتُمۡ فَرِجَالًا أَوۡ رُكۡبَانࣰا} [سوره البقرة: ۲۳۹] (پس اگر (از دشمن و غیره) ترسیدید، در حال پیاده یا سواره (نماز را بجای آورید)).

[۱] رواه مسلم (۵۶۰).