(۲۳۰۷) سوال: بعضی از مردم عادت کرده‌اند که بعد از نماز فرض بر کسی که سمت راست و چپش قرار دارد سلام کنند و همچنین بعد از نماز فرض بر امام نیز سلام می‌کنند و عادت دیگری دارند که شنیده‌ام واجب نیست و آن این است که بعد از نافله دست را برای دعا بالا می‌کنند پس حکم این چیست؟

جواب:

اما اولی: سلام کردن بعد از نماز: اگر بلافاصله بعد از نماز این رخ می‌دهد همانگونه که بعضی از مردم آن را انجام می‌دهند و بر راست و چپش سلام می‌کنند و چه بسا بر آن بیافزاید و بگوید: تقبل الله یا مانند آن، قطعا این عمل اصلی ندارد و از روش سلف صالح نیست و بهترین روش، روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و خلفای راشدین است.

و اما اگر بعد از نافله بر راست و چپش، بدون قصد این که امری مستحب یا مشروع است سلام کند امید دارم که مشکلی در آن نباشد زیرا که در آن مصلحت می‌باشد و سبب تألیف قلوب می‌‌شود و چه بسا شخصی نیاز داشته باشد که از حالش سوال شود.

و اما دعا بعد از نماز فرض و نفل اصلی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ندارد و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَإِذَا قَضَیۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُوا۟ ٱللَّهَ} [سوره النساء: ۱۰۳] (پس چون نماز را به پایان رساندید، الله را یاد کنید) و نگفت: دعا کنید و دعا همانطور که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ما را راهنمایی کرده است و هنگامی که تشهد را ذکر کرد فرمودند: «ثُمَّ لْيَتَخَيَّرْ مِنَ الدُّعَاءِ»[۱] (سپس هر دعایی که دارد را از الله درخواست کند) و مقتضای آنچه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن ارشاد کرده‌اند، قیاس و نظر صحیح نیز همین را می‌رساند زیرا دعا کردن انسان قبل از سلام به نسبت بعد آن اولی است چون قبل از این که سلام دهد با الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در نماز مناجات می‌کند و هنگامی که سلام داد مناجات خاص نماز تمام می‌شود و برای همین می‌گوییم: اگر خواستی که دعا کنی پس الله را بعد از تشهد و قبل از سلام بخوان و اگر امام و مأموم نیستی هر چه می‌خواهی آن را طولانی می‌کنی و اگر نصف ساعت یا بیشتر نیز قبل از سلام دعا کنی مشکلی نیست و اما اگر امام هستی شایسته نیست که بر مردم بیشتر از آنچه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم طول داده‌اند طولانی شود و اگر که مأموم هستی باید تابع امامت باشی و زمانی که تشهد واجب را خواندی همراه امامت سلام می‌دهی.

[۱] تخریج آن گذشت.