(۲۲۳۱) سوال: دعاها و اذکاری که در رکوع و سجود نماز تهجد گفته می‌شود چیست؟

جواب:

اولا شایسته است که بدانیم انسانی که شب برای قیام بلند می‌شود پس به وقتش تا طلوع فجر نگاه می‌کند اگر که وقت زیادی باقی مانده است پس قرائت، رکوع، سجده و نشستنش را طولانی می‌کند و در رکوع بسیار تعظیم الله را می‌کند و در سجده بسیار دعا می‌کند زیرا که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده است: «أَلَا وَإِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا، فَأَمَّا الرُّكُوعُ فَعَظِّمُوا فِيهِ الرَّبَّ عَزَّ وَجَلَّ، وَأَمَّا السُّجُودُ فَاجْتَهِدُوا فِي الدُّعَاءِ، فَقَمِنٌ أَنْ يُسْتَجَابَ لَكُمْ» [۱](آگاه باشید و بدانید که من از خواندن قرآن در حالت رکوع و سجود نهی شده‌ام، در وقت رکوع پروردگار خود را بزرگ دارید و در وقت سجود بسیار دعا کنید که در این صورت سزاوار است که مورد اجابت قرار گیرید) و از دعاهای وارده در رکوع و سجود این است که بگوید: {سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي}[۲] (پروردگارا تو پاک و منزهی و تو را ستایش می‌کنم، بارالهی مرا ببخشای) و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در رکوع و سجودش بعد از نازل شدن قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {إِذَا جَاۤءَ نَصۡرُ ٱللَّهِ وَٱلۡفَتۡحُ* وَرَأَیۡتَ ٱلنَّاسَ یَدۡخُلُونَ فِی دِینِ ٱللَّهِ أَفۡوَاجࣰا* فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَٱسۡتَغۡفِرۡهُۚ إِنَّهُۥ كَانَ تَوَّابَۢا} [سوره النصر: ۱-۳] بسیار آن را  می‌خواند و از خواست که در مورد امور دنیا و آخرت دعا کند حرجی در آن نیست زیرا که دعا عبادت است چه در امور دنیا یا آخرت باشد.

اما بعضی از اهل علم می‌گویند: برای نماز‌گزار جایز نیست در مورد امور دنیا دعا کند و اگر این کار را کرد نمازش باطل است اما این قول ضعیفی است و مخالف عموم قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حدیث ابن مسعود که به او تشهد می‌آموخت است: «ثُمَّ لْيَتَخَيَّرْ مِنَ الدُّعَاءِ»[۳] (سپس هر دعایی که دارد را از الله درخواست کند و در لفظی دیگر، به آنچه دوست دارد) و دلالت بر این می‌دهد که انسان در دعایش چنین منعی نیست و بلکه از هر آنچه خواست از امور دنیا و آخرت دعا می‌کند.  و اهل علم ذکر کرده‌اند که دعا عبادت است و به این قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ استدلال کرده‌اند: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِیۤ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِینَ یَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِی سَیَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ} [سوره غافر: ۶۰] (و پروردگار شما فرمود: «مرا بخوانید، تا (دعای) شما را اجابت کنم همانا کسانی‌که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم وارد می‌شوند») پس امر به دعا کرد و سپس فرمود: {إِنَّ ٱلَّذِینَ یَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِی} (همانا کسانی‌که از عبادت من سرکشی می‌کنند) پس دلالت میدهد که دعا از عبادت است و مادامی که از عبادت است و شرع به جنس آن عمل اجازه داه است پس دعای انسان شما امور دین و دنیایش می‌شود.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] رواه ابن ماجه (۸۸۹).

[۳] رواه احمد (۱/۴۳۷) و نسائی (۱۲۹۸). و در لفظی دیگر «ما أحب» رواه البخاری (۸۳۵) و مسلم (۴۰۲).