(۲۱۵۵) سوال: آیا قرائت فاتحه برای مأمومی که پشت امام ایستاده‌اند واجب است؟ یا قرائت برای ایشان نیز می‌باشد؟ و چه زمانی قرائت فاتحه از مأموم ساقط می‌شود؟

جواب:

قول راجح این است که برای مأموم همانطور که برای امام و همچنین منفرد واجب است، واجب می‌باشد برای عموم قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که می‌فرماید: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۱] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) و فرقی بین نماز جهری و سری نمی‌کند برای عموم ادله و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در روزی که نماز صبح را با اصحابش می‌خواند زمانی که نماز پایان یافت فرمود: «لَعَلَّكُمْ تَقْرَءُونَ خَلْفَ إِمَامِكُمْ ؟ “. قُلْنَا : نَعَمْ، هَذًّا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ : ” لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ؛ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا»[۲] (شما پشت سر امامتان قرائت می خوانيد؟ گفتیم: بله یا رسول الله، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: جز سوره ی فاتحه، چيزی نخوانيد، زيرا نماز کسی که در آن سوره ی فاتحه را نخواند، صحيح نيست) و نماز صبح نماز جهری می‌باشد.

 و اگر کسی بگوید: در مورد این قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُوا۟ لَهُۥ وَأَنصِتُوا۟ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ} [سوره اﻷعراف: ۲۰۴] (و چون قرآن خوانده شود، پس به آن گوش فرا دهید، و خاموش باشید، تا مشمول رحمت شوید) چه می‌گویید؟

پس جواب این است: این آیه عام است و حدیث: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۳] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) خاص است پس عموم آیه را خاص می‌کند و قرائت فاتحه از آن مستثنی می‌شود پس اگر امام نیز قرائت می‌کند فاتحه خوانده می‌شود اما هنگامی که امام قرائت می‌کند قرائت غیر فاتحه جایز نیست برای این رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «لا تفعلوا إلا بأم القرآن» (این کار در غیر از سوره‌ی فاتحه انجام ندهید).

و هنگامی که امام در حالت رکوع می‌باشد و مأموم به نماز می‌رسد فاتحه از او ساقط می‌شود و در این حالت به حالت ایستاده تکبیرة الإحرام را می‌گوید سپس رکوع می‌کند و همچنین اگر قبل از به رکوع رفتن امام رسید و امکان کامل کردن فاتحه برایش وجود نداشت به خاطر این که نزدیک به رکوع رسیده است پس در این حالت نیز قرائت فاتحه ساقط می‌شود زیرا که قرائت فاتحه در حالت قایم واجب است پس هنگامی که برای متابعت از امام قیام ساقط می‌شود پس ذکر واجب در آن نیز ساقط می‌شود.

[۱] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).

[۲] رواه ابو داود (۸۲۳).

[۳] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).