(۱۹۳۸) سوال: انتهای وقت نماز عشا کی است؟ آیا نصف است یا یک سوم شب است؟ و اگر زنی یک ساعت یا دو ساعت بعد از نصف شب نماز بخواند، گناه دارد؟

جواب:

وقت نماز عشا تا نصف شب است و زمان بافضلیت آن بین یک سوم تا نصف شب است پس جایز است در یک سوم از هنگام غروب شفق قرمز بخواند ولی جایز نیست که از نصف شب تأخیر کند و افضل ما بین یک سوم و نصف است زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «إنه لوقتها لولا أن أشق علی أمتی»[۱] (حقیقتا وقت نماز عشا است اگر برای امتم سخت نبود) پس اگر زن در خانه است و می‌داند که تا نصف شب باقی است پس افضل است که نمازش را تا یک سوم شب به تأخیر بیاندازد ولی اگر مطمئن نیست که باقی می‌ماند و خواب نمی‌رود پس همان اول وقت نماز بخواند چون که بعد از نصف شب وقت نماز عشا نیست و نه ضروری و نه وقت اختیاری نماز عشا نیست زیرا جمیع نصوص همه‌اش وقت نماز عشا را تا نصف شب تعیین می‌کنند و چیزی که من تا الان می‌دانم این است که چیزی وارد نشده است که نماز عشا تا فجر ادامه داشته باشد.

و این چیزی است که صریح حدیث وارده از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است و ظاهر قرآن نیز همین است زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمۡسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّیۡلِ} (نماز را از زوال آفتاب (هنگام ظهر) تا تاریکی شب بر پا دار) یعنی تا نصف آن زیرا که نهایت تاریکی آن است و تا قبل از نصف خورشید نزدیک افق غربی است و بعد از نصف خورشید نزدیک افق شرقی است و نهایت تارکی شب در نصف شب است پس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمۡسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّیۡلِ} (نماز را از زوال آفتاب (هنگام ظهر) تا تاریکی شب بر پا دار) و این وقت ممتد از زوال خورشید یعنی نصف روز تا نصف شب است و در آن چهار نماز است و ظهر وقت آن از زوال تا این سایه‌ی هرچیز اندازه‌ی خودش شود پس بلافاصله وارد وقت عصر می‌شود تا زردی خورشید که وقت اختیار عصر است و سپس تا غروب خورشید که وقت ضرورت است و فورا وارد وقت مغرب می‌شود که تا عشا است که آن غایب شدن شفق قرمز است پس فورا وارد وقت عشا می‌شود که تا نصف شب ادامه دارد سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَقُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِۖ}  [سوره اﻹسراء: ۷۸] (و (نیز) قرآن فجر (= نماز صبح)) و نماز صبح را جدا کرد و همراه بقیه قرار نداد و نگفت: نماز را از زوال خورشید تا طلوعش بپا دار بلکه گفت {الی غسق اللیل} (تا تارکی شب) پس وقف کرد و محدود ساخت سپس {وَقُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِۖ} (و (نیز) قرآن فجر (= نماز صبح)) پس نماز فجر را از آنچه از اوقات گذشته است بپا دار و گفت: {إِنَّ قُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِ كَانَ مَشۡهُودࣰا} [سوره اﻹسراء: ۷۸] (بی‌گمان هنگام قرآن (خواندن، در نماز) فجر (فرشتگان) حاضر آیند)

[۱] رواه مسلم (۶۳۸).