(۱۱۳۷) سوال: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده‌اند: «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و دست انسان سفیه را بگیرید، وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا». از جناب شیخ خواهشمندم که این قسمت از حدیث را که فرمودند: «وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا» معنی کنند. نیز باقی حدیث را توضیح دهند و بفرمایند این حدیث در چه درجه‌ای از صحت قرار دارد؟

جواب:

این حدیث دلالت دارد که امر به معروف و نهی از منکر واجب و مؤکد است. زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «لتأمرنّ» و این جمله جوابِ قسمِ تقدیری است. یعنی جمله این گونه می‌شود: «والله لتأمرُنّ»، یعنی «قسم به الله که باید امر به معروف کنید». این حدیث را ابو داود و ترمذی و ابن ماجه رَحِمَهُمُ‌الله روایت کرده‌اند. در سند حدیث یک اشکال وجود دارد و آن هم ارسال و انقطاع است.

حدیث به صورت کامل چنین است: «نقص از آنجایی وارد بنی اسرائیل شد که مردی بر مردی دیگر گذر می‌کرد و می‌گفت: ای تو، از الله بترس و کاری که می‌کنی را ترک کن که برایت حلال نیست. سپس وقتی فردا دوباره او را می‌دید که مشغول همان کار است، او را منع نمی‌کرد و کار منکر آن شخص باعث نمی‌شد که از همسفره شدن و همنشینی با او خودداری کند. وقتی چنین کردند، الله آنها را با یکدیگر دشمن کرد.

سپس فرمود: {از ميان فرزندان اسرائيل آنان كه كفر ورزيدند بر زبان داوود و عيسى بن مريم مورد لعنت قرار گرفتند. اين بدان خاطر بود كه عصيان ورزيدند و تجاوز می‌کردند. آنها از كار زشتى كه آن را مرتكب مى ‏شدند يكديگر را بازنمى‏ داشتند. راستى که چه بد بود آنچه می‌کردند. بسيارى از آنان را مى‌‏بينى كه با كسانى كه كفر ورزيده‏‌اند دوستى مى‌كنند. راستى چه زشت است آنچه براى خود پيش فرستادند كه [در نتيجه] الله بر ايشان خشم گرفت و پيوسته در عذاب مى‏مانند. و اگر به خدا و پيامبر و آنچه كه به سوى او فرود آمده ايمان مى‌‏آوردند آنان را به دوستى نمى‏‌گرفتند ليكن بسيارى از ايشان نافرمانند).

سپس رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: قسم به الله که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند و دست ظالم را می‌گیرید تا او را از ظلم بازدارید و او را به زور وادار می‌کنید که به حق برگردد».^[۱] چون اگر به حق باز نگردد، هم خودش هلاک می‌شود و هم کسی که بر منکر او سکوت کرده است.

مجری: جناب شیخ، شما در اثنای جواب گفتید که این حدیث به خاطر إرسال و انقطاع، معلول است. این از بحث‌های محدثین است. می‌خواهیم بدانیم که علت ارسال و انقطاع در این حدیث و معنای این دو کلمه چیست؟

جواب: حدیث مرسل، حدیثی است که تابعین آن را به رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وصل کرده‌اند و صحابی از سند حذف شده است. تابعین نیز از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حدیث نشنیده‌اند. یعنی: اگر آخر سند حدیث تابعی باشد و صحابی ذکر نشده باشد، به این حدیث می‌گویند حدیث مُرسل که یکی از انواع حدیث ضعیف است. چون تابعی، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را ندیده است و این باعث انقطاع در حدیث می‌شود.

اما کسانی که گفته‌اند علت ضعف در این حدیث، انقطاع است، به این خاطر چنین می‌گویند که این حدیث را پسر عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ به نام ابوعبیده از پدرش عبدالله بن مسعود روایت می‌کند. گفته‌اند که او از پدرش حدیث نشنیده است. بعضی از محدثین هم می‌گویند که این حرف درست نیست و او از پدرش سماع حدیث داشته است. این علت انقطاع در این حدیث است. در هر حال هم ارسال و هم انقطاع، از دلایل ضعف حدیث هستند.

***

^[۱] سنن ابوداود: کتاب الملاحم، باب الأمر و النهی، حدیث شماره (۴۳۳۶). سنن ترمذی: کتاب تفسیر القرآن، باب سورة المائدة، حدیث شماره (۳۰۴۷) او می‌گوید: این حدیث، حسن غریب است. همچنین سنن ابن ماجه: کتاب الفتن، باب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، حدیث شماره (۴۰۰۶). از عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ:

«إِنَّ أَوَّلَ مَا دَخَلَ النَّقْصُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَانَ الرَّجُلُ يَلْقَى الرَّجُلَ، فَيَقُولُ: يَا هَذَا، اتَّقِ اللَّهَ وَدَعْ مَا تَصْنَعُ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَكَ، ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ، فَلَا يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَقَعِيدَهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ “، ثُمَّ قَالَ: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ * تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ * وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} [المائدة:۷۸-۸۱]، ثُمَّ قَالَ: «كَلَّا وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدَيِ الظَّالِمِ، وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا، وَلَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْرًا»