(۸۹۲) آیا مکر یکی از صفات الهی است؟

(۸۹۲) سوال: معنای این آیه چیست؟ {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} [آل عمران: ٥٤]: (و مکر کردند، و الله مکر کرد. و الله بهترین مکر کنندگان است).

جواب:

معنای آیه این است که آن عده از سران بنی اسرائیل که به عیسی بن مریم عَلَيْهِ‌السَّلَام کافر شدند، تصمیم گرفتند او را بکشند و به صلیب کشند. وقتی به جستجوی او رفتند، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کسی شبیه او را به آنان نمایاند و عیسی را به آسمان برد. بنی اسرائیل آن مرد را که شبیه عیسی بود، کشتند و به صلیب کشیدند و گفتند: ما پیامبر الله، عیسی بن مریم را کشتیم. اما الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این ادعایشان را باطل کرده، فرمود: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِن شُبِّهَ لَهُمْ} [نساء: ١٥٧]: (در ‌حالی که نه او را کشتند و نه به دار آویختند، لکن امر بر آنها مشتبه شد).

ببینید که نتیجه‌ی مکرشان چه شد که وقتی آمدند عیسی بن مریم عَلَيْهِ‌السَّلَام را بکشند، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ شباهت او را بر یکی از مردان خودشان قرار داد. آنها او را گرفتند و کشتند و به صلیبش کشیدند و تصورشان می‌کردند به هدفشان رسیده‌اند. اما این مکر الله به آنها بود. مکر به معنی این است که دشمن را به گونه‌ای که نفهمد و احساس نکند، شکست دهید. این کار اگر در جایگاه مناسبش باشد، صفتی پسندیده است. به همین خاطر نیز الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خود را در مقابل کسانی که به دنبال مکر کردن بر علیه الله و پیامبرانش هستند، به آن توصیف می‌کند.

در جایی دیگر فرموده: {وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} [أنفال: ۳۰]: (آنها مکر می‌کنند، و الله نیز مکر می‌کند و الله بهترین مکر کنندگان است). بنابر این مکر اگر در جایگاه مناسبش باشد، صفت مدح است. زیرا نشانگر قدرت و عظمت و احاطه بر دشمن و ضعف دشمن است. بر خلاف خیانت، زیرا خیانت به‌صورت مطلق صفتی مذموم است. به همین خاطر نیز الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خود را به آن توصیف نکرده، حتی در برابر کسانی که به رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خیانت کردند یا می‌خواستند خیانت کنند.

ببینید الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ چه می‌فرماید: {وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} [أنفال: ۷۱]: (و اگر بخواهند به تو خیانت کنند، پس آنها پیش از این به الله خیانت کردند و الله تو را بر آنها پیروز گردانید). اما نفرمود: به الله خیانت کردند پس الله نیز به آنها خیانت کرد. بلکه فرمود: {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} [أنفال: ۷۱]: (پس آنها پیش از این به الله خیانت کردند و الله تو را بر آنها پیروز گردانید).

بر همین اساس اگر کسی گفت: آیا درست است که الله با صفت مکر توصیف شود؟ جواب این است: وصف کردن الله به مکر به صورت مطلق، جایز نیست. اما وصف کردن الله به مکر در محل خود و در مقابل آنهایی که به او و پیامبرانش مکر می‌کنند، جایز است. زیرا در این حالت صفت کمال به حساب می‌آید.

با این توضیح فهمیده می‌شود که به نسبت الله، صفات بر سه نوع هستند:

نوع اول: صفاتی که مطلقا جایز نیست الله با آنها توصیف شود. صفاتی مثل عیب و نقص، مثل: عجز و خستگی و جهل و فراموشی و غیره. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به هیچ عنوان با چنین اوصافی، وصف نمی‌شود.

نوع دوم: صفاتی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در هر حال به وسیله‌ی آنها توصیف می‌شود. اینها شامل صفاتی است که مطلقا صفات کمال هستند. اما با این حال باید توجه داشت که الله فقط با آن صفاتی توصیف می‌شود که او، خودش را با آنها توصیف نموده است.

نوع سوم: صفاتی که در حالات مختلف، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ با آنها توصیف می‌شود. اینها صفاتی هستند که گاهی صفات کمال بوده و گاهی صفات نقص هستند. آنجا که صفت کمال هستند، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ با آنها توصیف می‌شود. اما در جایی که صفت نقص باشند، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به وسیله‌ی آنها توصیف نمی‌شود. مثال آن عبارت است از: مکر، کید، خدعه، استهزاء، و غیره.

***

تعداد بازدید: 21

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: ما معنى قوله تعالى: ﴿ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ والله خَيْرُ الْمَكِرِينَ ﴾ [آل عمران: ٥٤]؟

فأجاب -رحمه الله تعالى -: معنى هذه الآية أن الملأ الذين كفروا بعيسى بن مريم عليه السلام من بني إسرائيل أرادوا أن يقتلوه ويصلبوه، فحضروا إليه، فألقى الله تعالى شَبَهَهُ على رجل منهم، ورفع عيسى إليه إلى السماء، فقتلوا هذا الرجل الذي ألقي شبه عيسى عليه ،وصلبوه، وقالوا: إنا قتلنا المسيح عيسى بن مريم رسول الله، وقد أبطل الله دعواهم تلك في قوله: ﴿ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِن شُيّهَ لَهُمَّ ﴾ [النساء: ١٥٧]، فانظر كيف كان عاقبة مكرهم حين جاءوا إلى عيسى بن مريم -عليه الصلاة والسلام- ليقتلوه، فألقى الله شبهه على رجل منهم فقتلوه وصلبوه، وظنوا أنهم أدركوا مرادهم، فهذا من مكر الله تعالى بهم، و المكر هو الإيقاع بالخصم من حيث لا يشعر، وهو أعني: المكر – صفة مدح إذا كان واقعا موقعه وفي محله، ولهذا يذكره الله -عز وجل- واصفًا نفسه به في مقابلة من يمكرون بالله وبرسله، فهنا قال: ﴿ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ الله وَالله خَيْرُ الْمَكِرِينَ ﴾ [الأنفال: ۳۰]، فالمكر صفة مدح في محله، لأنه يدل على القوة، والعظمة، والإحاطة بالخصم، وعلى ضعف الخصم، وعدم إدراكه ما يريده به خصمه، بخلاف الخيانة، فإن الخيانة صفة ذم مطلقا، ولهذا لم يصف الله بها نفسه حتى في مقابلة من خانوا رسول الله صلى الله عليه وسلم أو أرادوا خيانته، وانظر إلى قول الله تعالى: ﴿ وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَنَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ منهم ﴾ [الأنفال: ٧١] ولم يقل: فقد خانوا الله فخانهم، بل قال: ﴿ فَقَدْ خَانُوا الله مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ ﴾ [الأنفال: ۷۱].

وعلى هذا فلو قال قائل: هل يصح أن يوصف الله بالمكر؟ فالجواب: أن وصف الله بالمكر على سبيل الإطلاق لا يجوز، وأما وصف الله بالمكر في موضعه في مقابلة أولئك الذين يمكرون به وبرسله فإن هذا جائز، لأنه في هذه الحال يكون صفة كمال.

وبهذا يعلم أن ما يمكن من الصفات بالنسبة إلى الله -عز وجل- على ثلاثة أقسام:

القسم الأول: لا يجوز أن يوصف الله به مطلقا كصفات النقص والعيب مثل العجز والتعب والجهل والنسيان وما أشبهها، فهذا لا يوصف الله به بكل حال.

القسم الثاني: يوصف الله به بكل حال وهو ما كان صفة كمال مطلقا، ومع ذلك فإنه لا يوصف الله إلا بما وصف به نفسه.

والقسم الثالث: ما يوصف الله به في حال دون حال: وهو ما كان كمالا في حال دون حال، فيوصف الله به حين يكون كمالا، ولا يوصف الله به حين يكون نقصا، وذلك مثل: المكر والكيد، والخداع، والاستهزاء وما أشبه ذلك.