(۲۴۳) سوال: در کتابی از شیخ امام محمد غزالی حدیثی از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد کسانی خواندم که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آن‌‌ها را با شفاعت پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از جهنم خارج می‌‌سازد. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: شفاعت فرشتگان و پیامبران تمام شد و فقط شفاعت من باقی ماند. سپس گروهی را که هیچ عمل خیری انجام نداده‌‌اند، از جهنم خارج و وارد بهشت می‌‌سازد که در گردن آن‌‌ها نشانه‌‌هایی است. آنان آزاد شدگان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نامیده می‌‌شوند. صحت  این حدیث چگونه است و معنایش چیست؟

جواب:

معنای این حدیث، متفق علیه است؛ یعنی بخاری و مسلم معنای این حدیث را روایت نموده‌‌اند. اما عبارتی که این برادر ذکر کرد شامل لفظ منکر و ناپسندی است: «و تَبقی شفاعَتی»: «و شفاعت کردنِ من باقی ‌ماند» لفظی که در صحیحین (بخاری و مسلم) آمده چنین است: «و لم یبق إلا أرحم الراحمین» یعنی: فقط ارحم الراحمین باقی ماند.

لفظی که سؤال کننده مطرح کرد به خاطر عبارت «و تَبقی شفاعَتی» منکر است؛ الله نزد چه کسی شفاعت می‌کند؟! الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کسی است که نزدش شفاعت می‌‌شود و او سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نزد هیچ کس شفاعت نمی‌‌کند: {وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنتَهَى} [نجم: ۴۲]: «یقیناً بازگشت (همه‌ی امور) به سوی پروردگار تو است».

معنای این حدیث چنین است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به رسولان، فرشتگان، انبیاء و نیکوکاران اجازه می‌‌دهد برای هر کسی از اهل جهنم که بخواهند، شفاعت کنند. لذا هر کس از اهل جهنم که الله بخواهد، خارج می‌‌شود تا اینکه هیچ کسی باقی نمی‌‌ماند که شفاعت آن‌‌ها به او برسد و فقط رحمت ارحم الراحمین باقی می‌‌ماند. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ با این رحمت هر کسی را بخواهد از جهنم خارج می‌‌سازد و بر گردن آن‌ها مُهرهایی می‌‌زند که آن‌‌ها آزاد شدگان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ هستند و وارد بهشت می‌‌شوند.

عبارت «هیچ عمل خیری انجام ندادند» بدین معنا است که عمل صالح انجام نداده‌‌اند ولی ایمان در قلب آن‌‌ها بوده است. این افراد قبل از این ‌که بتوانند عملی انجام دهند وفات نموده‌اند؛ یعنی ایمان آورده‌اند سپس قبل از این که بتوانند عملی انجام دهند از دنیا رفته‌اند که در این صورت این عبارت بر آنان صدق می‌کند یا این حدیث مقید به احادیثی که دلالت دارد ترک برخی از اعمال صالح مانند نماز، کفر است لذا کسی که نماز نخواند، کافر می‌شود؛ هرچند ادعا کند که به الله و رسولش ایمان دارد. شفاعتِ شفاعت کنندگان نیز در روز قیامت به شخص کافر سودی نمی‌‌رساند و در آتش جهنم تا ابد جاودان می‌‌ماند، پناه بر الله.

بنابراین مهم این است که این حدیث یا در مورد گروهی است که ایمان آورده و نتوانسته‌اند عملی انجام دهند و بعد از ایمان آوردن  بلافاصله فوت از دنیا رفته‌اند یا این که حدیث عام است ولی آن چه نصوص شرعی دلالت داده که باید آن را انجام دهد مانند نماز از آن استثنا می‌‌شود. زیرا انسان باید نماز بخواند و کسی که نماز نخواند، کافر است و شفاعت به او سودی نمی‌‌رساند و از جهنم خارج نمی‌شود.

***