(۲۳) سوال: -الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ شما را موفق گرداند- فرق مسلمان و مؤمن چیست؟

جواب:

شیخ ابن عثیمین رَحِمَهُ‌الله جواب دادند:

اسلام و ایمان اگر در لفظ، جداگانه آیند در معنا یکسان خواهند بود، بدین معنا که اگر جایی یکی بدون دیگری ذکر شود شامل دیگری نیز می‌شود و اگر در یک سیاق با هم آیند هر کدام معنای خودش را خواهد داشت، اسلام اگر به تنهایی ذکر شود شامل کل اسلام اعم از شرائع، معتقدات، آداب و اخلاقش می‌شود، آن‌ گونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {إِنَّ ٱلدِّینَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَـٰمُۗ} [آل عمران ۱۹] : (همانا دین -حق- نزد الله اسلام است)، همچنین هرگاه لفظ “مسلمان” به اطلاق گفته شود هر کسی که شرائع اسلام اعم از معتقدات، اعمال، آداب و غیره را بر پا نماید را شامل می‌شود.

ایمان نیز چنین است: مؤمن متضاد کافر است، هرگاه گفته شود: ایمان و مؤمن – بدون نام بردن از اسلام – شامل همه‌ی دین می‌شود، اما اگر اسلام و ایمان در یک سیاق گفته شود: ایمان به اعمال قلب و اعتقاداتش تفسیر شده و اسلام نیز به اعمال جوارح تفسیر می‌شود. بدین خاطر است که رسول ‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در جوابش به جبرئیل فرمود: «الإسْلامُ أَنْ تَشْهَدَ أنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ …» : (اسلام این است که شهادت دهی هیچ معبودی – به حق – جز الله وجود ندارد و محمد نیز پیامبر او است) تا آخرین رکن اسلام؛ پیرامون ایمان نیز فرمود: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ …»  : (این‌ که ایمان داشته باشی به الله، ملائکه‌اش، کتاب‌هایش)^۱ تا آخرین رکن ایمان که معروف است.

این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نیز بر این مسأله دلالت دارد: {قَالَتِ ٱلۡأَعۡرَابُ ءَامَنَّاۖ قُل لَّمۡ تُؤۡمِنُوا۟ وَلَـٰكِن قُولُوۤا۟ أَسۡلَمۡنَا وَلَمَّا یَدۡخُلِ ٱلۡإِیمَـٰنُ فِی قُلُوبِكُمۡۖ}[الحجرات ۱۴] : (بادیه‌ نشینان گفتند: «ایمان آورده‌ایم» -ای پیامبر!- بگو: «شما ایمان نیاورده‌اید، لیکن بگويید: اسلام آورده‌ایم، و هنوز ایمان در دل‌هایتان وارد نشده است) که این دلالت بر وجود فرق بین اسلام و ایمان دارد، پس ایمان در قلب است و لازمه‌ی وجود آن در قلب، صلاح و درست بودن اعمال جوارح است، به دلیل فرموده‌ی رسول‌ الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «أَلَا وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ»^۲ : (آگاه باشید که تکه گوشتی در جسم وجود دارد، اگر اصلاح شود تمام جسم اصلاح می‌شود و اگر فاسد شود همه‌ی جسم فاسد می‌شود، بدانید که آن – تکه گوشت – قلب است) بر خلاف اسلام که در جوارح است و از مؤمن حقیقی و انسانی که ایمانش ناقص است نیز صادر می‌شود‌.

تفاوت این دو مورد چنین است، مشخص شد میان اسلام و ایمان فرقی وجود ندارد مگر زمانی که در یک سیاق، جمع شوند اما اگر یکی بدون دیگری ذکر شود آن دیگری را نیز شامل می‌شود.

***

1. [تخريج این حدیث گذشت] ↩︎
2. [صحیح بخاری: كتاب الإيمان، باب فضل من استبرأ لدينه، رقم ٥٢ / صحیح مسلم: كتاب المساقاة، باب أخذ الحلال و ترك الشبهات، رقم ١٥٩٩] ↩︎