(۳۰۳۴) سوال: صفت نماز خوف (ترس) چیست و چه زمانی فرض شده است؟

جواب:

نماز خوف دارای صفات متعددی است:

از جمله‌‌ی آن: حدیث سعد بن ابو حثمة است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم لشکر را به دو قسمت تقسیم کرد:

قسمتی را روبه‌‌روی دشمن قرار داد و برای قسمت دیگر نماز خواند یک رکعت را برای آن‌‌ها خواند سپس برای رکعت دوم ایستاد لذا در حالت ایستاده منتظر ماند و آن‌‌ها خود نمازشان را تمام کردند یعنی مقداری از قرآن که برای آن‌‌ها میسر بود را همراه سوره‌‌ی فاتحه خواندند سپس به رکوع و سجود رفتند و نماز را کامل کردند و به سوی جایگاه گروهی که نگهبانی می‌‌دادند رفتند در حالی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنوز ایستاده بود لذا به پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ملحق شده و همراه او رکعتی که باقی‌‌مانده بود را خواندند سپس هنگامی که برای تشهد نشست بلند شده و نماز خود را کامل کردند در حالی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در تشهد منتظر آن‌‌ها بود زمانی که برای تشهد نشستند و تشهد را خواندند پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم برای آن‌‌ها سلام داد؛ [۱] امتیاز گروه اول این بود که تکبیرة الاحرام را درک کردند و امتیاز گروه دوم این بود که همراه پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سلام دادند و این از کمال عدالت و انصاف است و این صفت موافق با ظاهر قرآن است الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ}[نساء: ۱۰۲](و چون (وقت خوف) در میان آن‌‌ها باشی و برای آن‌‌ها نماز بر پا کردی باید دسته‌‌ای از آن‌‌ها با تو(به نماز) بایستند و باید سلاح‌‌هایشان را با خود برگیرند و چون سجده کردند(و نماز را تمام نمودند) باید (دسته‌‌ی دوم) پشت سرتان باشند) و {فَإِذَا سَجَدُوا} یعنی نمازشان را کامل کردند {فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ}[نساء: ۱۰۲](باید (دسته‌‌ی دوم) پشت سرتان باشند و باید آن دسته‌‌ای که نماز نخوانده‌‌اند بیایند و با تو نماز بخوانند و باید آن‌‌ها احتیاط کنند و سلاح‌‌هایشان را(در نماز) با خود بگیرند) و این صفتی است که گفتیم مطابق ظاهر آیات قرآن است.

صفت دوم: زمانی که دشمن روبه روی آن‌‌ها در جهت قبله باشد و ترسی نداشته باشند از اینکه از پشت مورد حمله قرار گیرند و این صفت بدین صورت است که امام لشکر را به دو صف تقسیم می‌‌کند: یک صف جلو و یک صف پشت سر سپس نماز را با همه شروع می‌‌کند هنگامی که به رکوع رفت همه به رکوع می‌‌روند و همه از رکوع می‌‌ایستند هنگامی که به سجده رفت صف اول همراه وی به سجده می‌‌روند و صف عقب می‌‌ایستند تا اینکه دشمنان به نمازگزاران هجوم نیاورند هرگاه برای رکعت دوم ایستاد و صف اول همراه او ایستادند صف دوم به سجده می‌‌روند هرگاه صف دوم بلند شدند به جلو رفته و در جایگاه صف اول می‌‌ایستند و صف جلو به عقب رفته و در جایگاه صف اول می‌‌ایستند سپس در رکعت دوم همان‌‌طور که در رکعت اول انجام دادند انجام می‌‌دهند هنگامی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و صفی که پشت سر او بود برای تشهد نشستند صف دوم به سجده رفته سپس همراه آن‌‌ها نشستند سپس برای همه‌‌ی آن‌‌ها سلام داد.

در این صف پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز را همراه همه شر وع نمود و همراه همه سلام داد؛ به کمال عدالت شریعت اسلام بنگر تا جایی که حتی در مکان این نمازگزارانی که در صف اول بودند و به عقب رفتند و کسانی که در صف عقب بودند به جلو آمدند عدالت را رعایت کرده است تا اینکه نگویند: چرا این‌‌ها در تمام نماز در صف جلو باشند و ما در تمام نماز در صف عقب باشیم؟ صفات دیگری نیز برای نماز خوف وجود دارد که همه‌‌ی آن‌‌ها جایز است اما گفتار ما همه‌‌ی آن‌‌ها جایز است بدین معنا نیست که شخص اختیار دارد بلکه بدین معنا است که همه‌‌ی آن‌‌ها بنابر صفتی که از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده جاز است.

مثلا صفت دومی که ذکر نمودیم به جای صفت اولی درست نیست و صفت اول به جای صفت دوم جایز نیست بلکه تمام نمازها را بنابر صفتی که مناسب حالتی جنگی است می‌‌خوانی.

اهل علم استدلال نموده که نماز جماعت به دلیل آن چه در نماز خوف وارد شده واجب است و گفته‌‌اند: متضمن حرکات و افعالی است که امکان ندارد انسان آن را در حالت امنیت انجام دهد همه‌‌ی این‌‌ها به خاطر رعایت جماعت است لذا این دلالت بر واجب بودن آن می‌‌دهد یعنی واجب بودن نماز جماعت به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ}[نساء: ۱۰۲](و باید آن دسته‌‌ای که نماز نخوانده‌‌اند بیایند و با تو نماز بخوانند) این آیه دلیل بر این است که نماز جماعت فرض عین (بر تک تک افراد فرض است) است و اگر فرض کفایت (اگر برخی انجام می‌‌دادند از گردن دیگران ساقط می‌‌شد) بود به نماز جماعت گروه اول اکتفا می‌‌شد.

[۱] بخاری: کتاب المغازی، باب غزوة ذات الرقاع، شماره­ی (۴۱۳۱)، مسلم: کتاب صلاة المسافرین و قصرها، باب صلاة الخوف، شماره­ی (۸۴۱).