(۲۹۲۷) سوال: شخص بیمار چگونه نماز بخواند و وضو بگیرد؟

جواب:

کیفیت وضو: بر او واجب است با آب وضو بگیرد اگر بر استفاده‌‌ی بدون ضرر از آن قادر باشد به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ}[مائدة: ۶](ای کسانی که ایمان آورده‌‌اید! چون به نماز برخاستید؛ پس صورت خود و دستهایتان را تا آرنج بشویید و سرتان را مسح کنید و پاهایتان را تا دو قوزک بشویید) یعنی پاهایتان را تا دو قوزک بشویید.

اگر آب به او ضرر می‌‌رساند یا توانایی استعمال آب ندارد تیمم می‌‌کند به دلیل فرموده‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا}[مائدة: ۶](و اگر بیمار یا مسافر هستید یا یکی از شما از محل قضای حاجت آمده (قضای حاجت کرده) یا با زنان آمیزش کرده باشید، آنگاه آب نیابید تیمم کنید) و کیفیت تیمم به این صورت است که با دستش یک ضربه به زمین بزند سپس با آن دو صورتش و دو کف دستش را مسح کند و دو کف دستش را هر یک با دست دیگری مسح می‌‌کند این کیفیت تیمم است برای کسی که نمی‌_‌تواند با آب طهارت کند و اگر شخص بیمار تیمم کرد تیمم او جای وضو را می‌‌گیرد لذا مادامی که بر طهارتش باقی است و با یکی از نواقض تیمم او نقض نشده دوباره تیمم کردتن بر او لازم نیست حتی اگر از صبح تا شب باقی بماند زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بعد از ذکر تیمم می‌‌فرماید: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ}[مائدة: ۶](الله نمی‌‌خواهد بر شما دشواری قرار دهد بلکه می‌‌خواهد شما را پاک سازد) و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «جعلت لی الأرض مسجدا و طهورا»[۱](زمین برای من به عنوان مسجد و پاک کننده قرار داده شده است) و معنای کلمه‌‌ی طَهور، چیزی است که با آن طهارت می‌‌کنند، است.

لذا این آیه‌‌ و حدیث دلالت می‌‌دهند بر اینکه تیمم پاک کننده است مگر اینکه طهارت آن موقت‌ات و هنگامی که عذر مباح برای تیمم وجود نداشت بر او واجب است از آب استفاده کند بنابراین اگر به خاطر جنابت به دلیل عدم وجود آب تیمم کرد سپس آب را پیدا کرد بر او واجب است که غسل بزند هر چند که دوباره جنب نشود و دلیل آن حدیث ابو سعید رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که امام بخاری رَحِمَهُ‌الله به صورت طولانی روایت نموده است در قصه‌‌ی مردی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم او را در گوشه‌‌ای دید که همراه قوم نماز نمی‌‌خواند لذا از او پرسید: «ما منعک یا فلان أن تصلی فی القوم» (فلانی چعه چیزی مانع تو شده که همراه قوم نماز بخوانی؟ ) گفت: جنب شده‌‌ام و آبی وجود ندارد، فرمود: «علیک بالصعید، فإنه یکفیک» (از خاک استفاده کن که آن برای تو کافی است) سپس آب به نزد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آورده شد و مردم از آن نوشیدند و سیراب شدند و مقداری از آن باقی ماند لذا آن را به این مرد داد و به او فرمود: «اذهب فأفرغه علیک»[۲] (برو و این آب را روی خودت بریز) لذا این حدیث دلالت می‌‌دهد بر اینکه تیمم فقط در وقتی که استعمال آن جایز است پاک کننده است و هنگامی که عذری که تیمم را مباح می‌‌کند وجود نداشته باشد عدم طهارتش بر می‌‌گردد و بر او واجب است که هنگامی که قصد خواندن نماز دارد از آب استفاده کند.

کیفیت نماز خواندن بیمار: پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با فرموده‌‌اش به عمران بن حصین رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ آن را بیان نموده است: «صل قائما، فإن لم تستطع فقاعدا، فإن لم تستطع فعلی جنب»[۳](به صورت ایستاده نماز بخوان اگر نتوانستی به صورت نشسته و اگر نتوانستی بر پهلو نماز بخوان) لذا بر بیمار واجب است که رو به قبله کند و ایستاده نماز بخواند هر چند که به عصا، دیوار، ستون یا شبیه این‌_‌ها تکیه دهد و در صورتی که توانایی ایستادن نداشت به صوررت نشسته نماز می‌‌خواند و در حالت نشسستن به صورت چهار زانو می‌‌نشیند نه به صورت افتراش و به رکوع اشاره می‌‌کند و هنگام سجود اگر توانست بر روی زمین سجده می‌‌کند و اگر نتوانست اشاره می‌‌کند و بین دو سجده و تشهد مثل همیشه می‌‌نشیند.

بر بیمار واجب است که در نمازش از تمام نجاسات همان‌‌طور که شخص سالم پرهیز می‌‌کند، پرهیز کند لذا در لباس پاک و بر روی رختخواب پاک نماز بخواند و اگر لباس نجسی پوشیده باشد که نمی‌‌تواند آن را بیرون بیاورد در آن لباس نماز می‌‌خواند و اعاده نمی‌‌کند زیرا توانایی بیرون آوردن لباس را ندارد مگر اینکه ممکن باشد که آن را بشوید همانند اینکه نجاست در پایین آن باشد و بتواند آن را بشوید همچنین رختخواب اگر نجس باشد از بردن نجاست از آن واجب است تا اینکه بر رختخواب پاک نماز بخواند اگر از بین بردن نجاست آن ممکن نبود یک چیز پاک را بر روی آن پهن می‌‌کند و بر روی آن نماز می‌‌خواند اگر این کار ممکن نبود هر چند که نجس باشد و برایش امکان نداشت جای دیگری نماز بخواند بر روی آن نماز می‌‌خواند و تمام این آسانی‌‌ها از فرموده‌‌‌‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ گرفته شده است: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}[تغابن: ۱۶](پس تا (جایی که) می‌توانید از تقوای الله را پیشه کنید) همچنین: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}[بقره: ۲۸۶](الله هیچ کس را جز به اندازه‌‌ی توانش تکلیف نمی‌‌کند) همچنین فرموده‌‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إذا أمرتکم بأمر فأتوا منه ما استطعتم»[۴](هرگاه شما را به چیزی امر نمودم به اندازه‌‌ی توان آن را انجام دهید).

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] بخاری: کتاب التیمم، باب الصعید الطیب و ضوء المسلم، شماره­ی (۳۴۴)، و مسلم: کتاب المساجد و مواضع الصلاة، باب قضاء الصلاة الفائتة،ذ شماره­ی (۶۸۲).

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] تخریج آن گذشت.