(۳۴۳۱) تأثیر صدقه از طرف میت بر اعمال او

(۳۴۳۱) سوال: شخصی فوت نموده و بعد از خودش خانواده و برادرانی را به جا گذاشته است آن‌ها دوست دارند که مثلاً با قربانی یا پول یا غذا دادن یا لباس و شبیه این‌ها از حانب او صدقه بدهند و می‌گویند همه‌ی این‌ها از جانب روح فلان مرده است، آیا این کارها در اعمال خیر آن شخصی که فوت شده اضافه می‌کند، و این صدقاتی که خویشاوندان میت از جانب او پرداخت می‌کنند به او سود می‌رساند و در هنگام حساب و کتاب او را از صالحین قرار می‌دهد ؟ لطفاً پاسخ دهید. جزاکم الله خیرا.

جواب:

صدقه دادن از جانب میت چه با مال و چه با طعام باشد به او سود می‌رساند.

در صحیح بخاری آمده است: «مردی به پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گفتند: مادرم ناگهانی دچار مرگ شدند و گمان می‌کنم اگر صحبت می‌کردند صدقه می‌دادند، آیا برای او پاداش وجود دارد اگر از جانب او صدقه دهم، فرمودند: بله.»[۱]

عمل نیک به میت سود می‌رساند و چه بسا باعث کفاره‌ی گناهان شود اما شایسته است که دانسته شود انجام دادن عمل از جانب مردگان هر چند که در شریعت جایز است اما شایسته نیست که زیاد انسان این کار را انجام دهد؛ زیرا برخی از مردم همیشه از جانب مردگانشان صدقه می‌دهند در حالی که باید انسان از جانب خود صدقه دهد چرا که نیازمند عمل صالح است و همان‌ طور که این شخص مرده او نیز خواهد مرد و همان طور که این شخص به عمل صالح نیاز دارد او نیز نیاز خواهد داشت و انجام دادن پیوسته‌ی این کار از عمل سلف صالح رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم نبوده است اما اینکه انسان برخی اوقات این کار را انجام دهد اشکالی ندارد و برای مرده سودمند است و انسان به عمل خودش از دیگران نیازمندتر است، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «ابدأ بنفسك فتصدق عليها فان فضل شيء فلأهلك فإن فضل عن اهلك شيء فلذي قرابتك فان فضل عن ذي قرابتك شيء فهكذا وهكذا» يقول فبين يديك وعن يمينك وعن شمالك.[۲] يعني: (ابتدا از خود شروع کن و از جانب خود صدقه بده اگر چیزی باقی ماند از جانب خانواده صدقه بده و اگر از خانواده از چیزی باقی ماند از جانب خویشاوندان صدقه بده و اگر از جانب خویشاوندان چیزی باقی ماند پس از جانب این و آن). می‌گوید: از پیش‌‌رویت و سمت راست و سمت چپت.

و زمانی که سلف صالح رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم در حالی که آن‌ها حریص‌تر از ما به نسبت انجام کارهای خیر و سود رساندن به مردگانشان بودند این کار را زیاد انجام نمی‌دادند بر ما شایسته است که از آن‌ها الگو بگیریم و زیاد این کارها را انجام ندهیم اما اگر انسان برخی اوقات این کار را انجام داد اشکالی ندارد.

سؤال کننده می‌گوید: شیخ بزرگوار چه بسا برخی برداشت کنند که این سخن دعوت به سوی ترک انجام دادن اعمال نیک برای مردگان باشد؟

شیخ جواب دادند: خیر این گونه نیست، ما به ترک مطلق آن دعوت نمی‌دهیم بلکه به سوی عدم زیاده روی در این کار و اینکه برخی اوقات انجام داده شود، دعوت می‌دهیم چرا که از عمل سلف صالح رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم زیاده روی در این کار نبوده است اما اگر در انجام دادن این اعمال وصیت شده برحسب آنچه وصیت شده انجام داده می‌شود؛ زیرا آن از مال انجام دهنده نیست بلکه از مال وصیت کننده است. مانند اینکه اگر شخصی به غذا دادن مساکین در هر روز یا شبیه آن وصیت نماید به آن عمل می‌شود زیرا این از مال خودش است و در چارچوب شریعت به آن عمل می‌شود و آن این است که وصیت از یک سوم کمتر باشد.

سؤال کننده می‌گوید: شیخ بزرگوار چه بسا این اعمال پی در پی و زیاد باعث ایجاد محبت بیش از اندازه در دل انجام دهندگان شود و در این شخص اعتقاد پیدا کنند.

شیخ جواب دادند: بله چه بسا باعث غلو شود.

(۱⁾ [تخریج آن گذشت.]

(۲⁾ [اخرجه مسلم: كتاب الزكاة، باب الابتداء في النفقه بالنفس ثم اهله ثم القرابه، شماره‌ی(۹۹۷).]

تعداد بازدید: 91

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: رجل تُوُفِّي وخلَّف بعده عيالا وإخوانًا، وهم يحبون التصدق عنه بمثل الذبيحة، ومثل دفع المال، وإطعام الطعام، وكسوة الملابس، ونحو ذلك، ويقولون: كل هذا عن روح الميت فلان، فهل هذا العمل يزيد في عمل الرجل الميت من الأعمال الخيرية؟ وهل تنفع الميت هذه الصدقات التي تصدق بها أقاربه، وتُقَرِّبُهُ من الصالحين عند الحساب؟ أفيدونا جزاكم الله خير الجزاء، وأعظم أجركم وأجر المسلمين كافة.

فأجاب – رحمه الله تعالى-: الصدقة عن الميت تنفع سواء بمال أو طعام فقد ثبت في صحيح البخاري رحمه الله: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا، وَأَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ، فَهَلْ هَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا؟ قَالَ: «نَعَمْ». فهذا العمل الصالح ينفع الميت، وربما يُكَفِّر الله به عنه من خطاياه، لكن ينبغي أن يُعْلَمَ أن العمل للأموات – وإن كان جائزا في الشرع- لا ينبغي الإكثار منه، فإن بعض الناس يُكْثِرُون دائما الصدقات لأمواتهم، وإنما يتصدق الإنسان لنفسه، وهو محتاج إلى العمل الصالح، وسيموت كما مات هذا الرجل، ويحتاج إلى العمل كما احتاج إليه هذا الرجل، وفعلها دائما ليس من عمل السلف الصالح رضي الله عنهم، ولكن فعل ذلك أحيانًا لا بأس به، وهو نافع للميت، والإنسان أولى بعمل نفسه من غيره، وقد قال النبي -عليه الصلاة والسلام-: «ابْدَأ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا ، فَإِنْ فَضَلَ شَيْءٍ فَلِأَهْلِكَ، فَإِنْ فَضَلَ عَنْ أَهْلِكَ شَيْءٌ فَلِذِي قَرَابَتِكَ، فَإِنْ فَضَلَ عَنْ ذِي قَرَابَتِكَ شَيْءٌ فَهَكَذَا وَهَكَذَا»، يَقُولُ: فَبَيْنَ يَدَيْكَ وَعَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ . وإذا كان السَّلف الصالح – وهم أحرص منا على فعل الخير وعلى نفع أمواتهم- لم يكونوا يفعلون ذلك كثيرا، فإنه ينبغي لنا أن نتاسي بهم وأَلا تكثر من هذا الفعل وهذا العمل، ولكن إذا فعله الإنسان أحيانًا فلا حَرَج.

يقول السائل فضيلة الشيخ قد يفهم البعض أن هذه دعوة إلى ترك عمل الأعمال الصالحة للموتى.

فأجاب – رحمه الله تعالى-: لا لسنا ندعو إلى تركها مطلقا، وإنما ندعو إلى عدم الإكثار منها، وإنما تُفْعَلُ أحيانًا، ولهذا ليس من عمل السلف الصالح الإكثار من ذلك، أما ما أُوصِي به من مثل هذه الأعمال فهذا يُعْمَلُ فيه حسب الوصية؛ لأنها ليست من مال الفاعل وإنما هي من مال الْمُوصِي ويعمل بحسبها، كما لو أوْصَى رجل بإطعام المساكين في كل يوم أو ما أشبه ذلك فإنه يُعْمَلُ به؛ لأن ذلك من ماله يُعْمَلُ به في الحدود الشرعية، وهي أن تكون الوصية من الثلث فأقل.

يقول السائل فضيلة الشيخ ربما أن هذه الأعمال المتكررة والكثيرة قد تُؤَدِّي إلى غرس المحبة الزائدة في نفوس الناشئين، ويعتقدون أن في هذا الرجل -مثلا- شيئًا.

فأجاب – رحمه الله تعالى-: ربما تُؤَدِّي إلى الغلو.