(۵۷۲۶) سوال: جوانی بیست ساله هستم که نمازهای واجب و تلاوت قرآن کریم و احکام الهی را مراعات  می‌کنم، اما مشکلم این است که لباس‌هایی که معمولاً می‌پوشم، بلند است و قصد تکبر و غرور ندارم، چندین بار سعی کردم لباس‌هایم را کوتاه‌تر کنم، اما به خودم می‌گویم: تا وقتی تکبر یا قصد دیگری نداشته باشم، ان شاء الله گناه ندارد؛ لطفاً در این باره جواب کاملی بدهید و الله به شما توفیق دهد؟

جواب:

این سؤال دو مسأله را شامل می‌شود:
مسأله‌ی اول: این فرد خود را به این دلیل تحسین کرده که مطیع الله است و دوست دارد که الله را خشنود و راضی نماید، امیدوارم این تحسین را به‌خاطر بیان نعمت‌های الله و نه به‌خاطر تمجید از خودش کرده باشد. زیرا کسی‌که درباره‌ی اطاعتش از احکام دین سخن می‌گوید، از دو حالت خارج نیست:
اول: قصد خودستایی دارد و اعمالی را که برای پروردگارش انجام می‌دهد به نمایش می‌گذارد که موضوع خطرناکی است و شاید منجر به نابودی و تباهی کردارش منجر شود و الله جَلَّ‌جَلَالُهُ بندگانش را از خودستایی نهی می‌فرماید: {فَلا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ اتَّقَى} [نجم: ۳۲]. (پس خودستایی نکنید که او نسبت به کسی‌که تقوا دارد، آگاه‌تر است.)
دوم: کسی‌که چنین سخن می‌گوید، قصد برشمردن و یادآوری نعمت‌های الله جَلَّ‌جَلَالُهُ را در حق خود دارد و می‌خواهد با این کار، دیگر همنوعانش نیز از او الگوبرداری کنند، پس هدفش پسندیده و ستودنی است؛ زیرا الله جَلَّ‌جَلَالُهُ می‌فرماید: {وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ} [ضحی: ۱۱]. (و اما از نعمت پروردگارت سخن بگو.) پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز فرمود: «من سن في الإسلام سنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة».( ) (کسی‌که روش پسندیده و خوبی را در اسلام ایجاد کند، تا روز قیامت پاداشی به اندازه‌ی کسی دارد که به آ« روش عمل کند.)
مسأله‌ی دوم: لباسش را تا پایین‌تر از قوزکش بلند می‌گذارد و خود را این‌گونه راضی کرده که چون کارش از روی غرور و تکبر نیست، پس مباح است، در جواب باید گفت که این کارش حرام و بلکه بنا بر ظاهر نصوص شرعی، جزو گناهان کبیره است؛ زیرا ثابت شده که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «ما أسفل من الإزار من الكعبين ففي النار»( ) (آن‌ مقدار از شلوار که پایینتر از قوزک باشد، در آتش است.) این حديث مطلق است و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم شرط و قید غرور و تکبر را برایش بیان نفرمود، و نمی‌وان این حدیث مطلق را بر مقید حمل و معنا کرد؛ زیرا حكم در باره‌ی آن‌دو حالت، مختلف و متفاوت است و علماء بیان کرده‌اند که مطلق بر مقيد حمل و معنا نمی‌شود مگر این‌ه حکمشان یکی باشد.
اما تفاوت حکمشان این است که هر کس لباسش را از روی غرور و تکبر بلند بگذارد، الله جَلَّ‌جَلَالُهُ در روز قیامت با او سخن نمی‌گوید و به او توجه نمی‌کند و او را پاک نمی‌گرداند و عذاب دردناکی در پیش دارد، در صحيح مسلم از حديث ابو ذر رضي الله عنه نیز ثابت شده که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة ولا ينظر إليهم ولا یزکیهم ولهم عذاب أليم» (الله در روز رستاخیز، با سه نفر سخن نمی‌گوید و به آنان نگاه نمی‌کند و آن‌ها را پاک نمی‌گرداند وعذاب دردناکی دارند.) وی سه مرتبه تکرار فرمود و سپس أبو ذر گفت: چه زیانی کرده‌اند و آنان چه کسانی هستند ای رسول الله؟ فرمود: «المسبل والمنان والمنفق سلعته بالحلف الكاذب»( ) (بلندکننده‌ی لباس و کسی‌که منت می‌گذارد و کسی‌که کالایش را با سوگند دروغ می‌دهد.) پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در این حديث بیان نمود که مجازات مُسبِل این است که الله جَلَّ‌جَلَالُهُ در روز قیامت با او سخن نمی‌گوید، به او توجه نمی‌کند، او را پاک نمی‌گرداند و عذاب دردناکی در پیش دارد، این حديث مطلق است و در حدیث مقيد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «من جر ثوبه خيلاء لم ينظر الله إليه»( ) (کسی‌که از روی غرور لباسش را بلند بگذارد، الله به او نگاه نمی‌کند.) پس پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سخنش را با قید غرور و تکبر فرد مقیّد نمود و بیان فرمود که الله به او توجه نمی‌کند و این بخشی از مجازات است که حديث ابو ذر به آن اشاره دارد و حديث ابو ذر که مطلق است، بر این حديث مقيد حمل و معنا می‌شود، پس مجازات بلند گذاشتن لباس از روی غرور، بیشتر و سخت‌تر از بلند گذاشتنش بیش از قوزک است؛ زیرا کسی‌که لباسش پایین‌تر از قوزک باشد، به همان مقدار که پایین‌تر است مجازات می‌شود، اما بلند گذاشتن لباس از روی غرور و تکبّر، مجازات بیشتر و سخت‌تری دارد، بدین صورت که در روز قیامت الله با او سخن نمی‌گوید و به او توجه نمی‌کند و او را پاک نمی‌گرداند و عذاب دردناکی دارد، و با وجود این پی می‌بریم که با تمسّک به قاعده‌ای که اصولیون بیان کرده‌اند، حمل و معنا کردن مطلق بر مقيد ممکن نیست و كتاب الله جَلَّ‌جَلَالُهُ نیز به آن اشاره دارد، با این توضیح که الله جَلَّ‌جَلَالُهُ در آیه‌ی طهارت درباره‌ی وضو بیان می‌نماید که شستن دست‌ها تا آرن انجام شود، الله جَلَّ‌جَلَالُهُ می‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ} [مائده: ۶]. (ای کسانی‌ه ایمان آورده‌اید، به نماز که برخاستید، پس صورت‌هایتان و دستانتان را تا آرن‌جا بشویید و سرهایتان را مسح نمایید و پاهایتان را تا قوزک‌ها بشویید.) پس شستن دست‌ها را مشروط و مقید به آرن نمود و درباره‌ی تیمم می‌فرماید: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمْ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [مائده: ۶]. (اگر جنب بودید، پاکیزه شوید و اگر بیمار یا مسافرت بودید یا هر کدامتان که قضای حاجت کردید یا با زنان همبستر شدید و آب نیافتید، پس با خاک پاک تیمم نمایید و صورت‌هایتان و دستانتان را با آن مسح کنید.) در این جا مقید نکرد که مسح دست‌ها تا آرنج انجام شود و حکم تیمم بر حکم وضو حمل و معنا نمی‌شود، چون در حکمشان اختلاف است، طهارت در وضو در چهار عضو انجام می‌شود و در تیمم در دو عضو، در وضو برخی از اعضا را می‌شویند و برخی را مسح می‌نند اما در تیمم فقط مسح انجام می‌شودطهارت از حدث اصغر و اکبر با تیمم انجام می‌شود، اما در وضو طهارت و پاکی از هر یک از دو نوع حدث، متفاوت است و بدین خاطر حکم مطلق تيمم بر حکم مقيد وضوء حمل نمی‌شود.
در تأیید این مطلب باید گفت که وقتی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روش تیمم را به عمار بن ياسر آموزش می‌داد، دو دستش را یکبار بر زمین زد و با دست چپ دست راستش را و با کف دست پشت دست و صورتش را مسح نمود.( ) پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم تيمم را تا آرن انجام نداد و این نشان می‌دهد که قاعده‌ای که اصولیون تعیین کرده‌اند، قاعده‌ای محکم است که قرآن و سنت نیز آن‌را تأیید می‌کنند.
پس انسان باید از الله جَلَّ‌جَلَالُهُ پروا نماید و از چیزهای حرامی که الله در مورد لباسش تعیین نموده دوری کند، اگر حرام‌هایی را که الله درباره‌ی لباس تعیین نموده انجام دهد، به معنای ناسپاسی او در برابر نعمت‌هاست و الله جَلَّ‌جَلَالُهُ زمانی‌که بیان می‌نماید که لباس را نازل نمود تا مردم شرمگاهشان را بپوشانند و مایه‌ی زیبایی باشد، اشاره می‌کند که انسان باید تقوا را مراعات کند و در این باره می‌فرماید: {وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ} [اعراف: ۲۶]. (و لباس تقوا بهتر است.) پروا و تقواى الله جَلَّ‌جَلَالُهُ بر هر مسلمان واجب است و الله جَلَّ‌جَلَالُهُ می‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُون} [آل عمران: ۱۰۲]. (ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! تقوای الله را آن‌گونه که شایسته‌ی تقوای اوست، مراعات کنید و فقط چنان بمیرید که مسلمان هستید.) وقتی أمير المؤمنين عمر بن خطاب رضي الله عنه ضربه خورد، جوانی از انصار به عیادتش آمد که لباسش به زمین می‌خورد، وقتی برگشت عمر رضي الله عنه او را فراخواند و گفت: ای برادرزاده! لباست را بالا بگیر که تقوا و پروا از پروردگارت بیشتر است و لباست سالم‌تر می‌ماند (و در لفظ دیگر آمده: و لباست پاکیزه‌تر می‌ماند.)( )
أمير المؤمنين عمر بن خطاب رضي الله عنه در بالا بردن لباس دو فابده‌ی بزرگ بیان نمود:
اول: تقواى الله جَلَّ‌جَلَالُهُ که الله جَلَّ‌جَلَالُهُ برای کسانی‌که چنین صفتی دارند، بهشتی فراهم نموده که به اندازه‌ی وسعت آسمان‌ها و زمین است و در این مورد می‌فرماید: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} [آل عمران: ۱۳۳]. (و به سوی آمرزشی از پروردگارتان بشتابید و به سوی بهشتی که پهنایش آسمان‌ها و زمین است و برای مردم باتقوا فراهم شده است.)
دوم: این‌ کار موجب می‌شود تا لباس سالم‌تر بماند، چون لباسی که روی زمین کشیده می‌شود، زودتر کهنده و فرسوده می‌گردد و و اگر بالاتر از قوزک باشد، پاکیزه‌تر می‌ماند و اگر روی زمین کشیده شود، آلوده می‌گردد.
شاید بپرسید: ممکن است که مجازات، بخشی از بدن را بگیرد نه تمام بدن را؟ در جواب باید گفت: بله، ممکن است، مگر نمی‌دانید که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وقتی دید یارانی در شستن پاهایشان در وضو کوتاهی می‌کنند، با صدای بلند اعلام نمود: «ويل للأعقاب من النار».( ) (وای از مجازات پاها در آتش.) پس مجازات را در وضویی قرار داد که دچار نقص است و این‌گونه است که درباره‌ی کسی‌که لباسش پایین‌تر از قوزک اوست می‌گوییم: مجازاتش به اندازه‌ی مخالفت اوست و مقداری که از قوزک پایین‌تر است در آتش مجازات می‌شود.
این شخص و تمام کسانی را که به فتنه و مشکل بلند کردن لباس دچار هستند، سفارش می‌کنم که که تقوای الله جَلَّ‌جَلَالُهُ را درباره‌ی خود و جامعه‌شان مراعات کنند و با قلب و زبانشان مردمی را به یادآورند که لباسی برای پوشاندن عورتشان و حفاظت از خود در برابر گرما و سرما ندارند تا انگیزه‌ای برای شکرگزاری نعمت الله جَلَّ‌جَلَالُهُ شود و به احکام الله در مورد لباس‌های فراوان و گوناگونی که الله به آنان ارزانی داشته، پایبند باشند.