(۶۰۵۰) سوال: هرگاه مردی قسم یاد نموده که پسرش کاری را انجام ندهد اما بعد از مدتی از نظرش برگشت و به پسرش اجازه‌‌ی انجام آن کار را داد؛ چه چیزی بر او لازم است؟

جواب:

فقط کفاره‌‌ی قسم بر او لازم است که عبارت از سه چیز است: غذا دادن یا لباس پوشاندن ده مسکین یا آزاد کردن برده و در صورتی که نیافت گزینه‌‌ی چهارمی وجود دارد که روزه گرفتن سه روز پی در پی است. اما واجب بوده بررسی کنیم چه چیزی موجب شده قسم یاد کند که پسرش آن را انجام ندهد. در صورتی که حرام باشد، جایز نیست از قسم خود برگردد. مانند اینکه قسم یاد کند پسرش سیگار نکشد در این صورت بر پدر جایز نیست از قسم خود برگردد، زیرا اگر برگردد به این معنا است که به او اجازه داده در حالی که سیگار حرام است. اما اگر مباح باشد و قسم یاد کند که پسرش همراه افراد خوب به گردش نرود سپس از قسم خود برگردد، در اینجا می‌‌گوییم: بر او کفاره‌‌ی قسمی که یاد نمودیم واجب است. اما بدین مناسبت می‌‌گویم که انسان زیاد قسم یاد نکند سپس هرگاه نیاز به قسم بود آن را با مشیئت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ همراه سازد و بگوید: به الله قسم إن شاء الله، زیرا هرگاه آن را با مشیئت همراه سازد دو فایده‌‌ی بزرگ برای وی حاصل می‌‌گردد:

اول: الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ آنچه را به خاطر آن قسم یاد نموده بر او میسر می‌‌گرداند.

دوم: اگر برای وی میسر نشد کفاره‌‌ی قسم بر او لازم نیست.

دلیل آن، چیزی است که در سنت آمده که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم داستان آن را برای ما نقل نموده‌‌اند که پیامبر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ سلیمان عَلَيْهِ‌السَّلَام گفت: به الله قسم امشب با نود زن همبستر شده تا از هر زن فرزندی به دنیا بیاید که در راه الله بجنگند. به او گفته شد: بگو: إن شاء الله، اما بنابر تصمیم قوی که داشت نگفت، لذا در همان شب با نود زن همبستر شد اما فقط از یک زن بچه به دنیا آمد که آن هم نصف انسان بود. تا اینکه برای سلیمان عَلَيْهِ‌السَّلَام و غیر از او آشکار شود که امر به دست الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است. به همین دلیل الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به پیامبرش می‌‌فرماید: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَٰلِكَ غَدًا * إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ}[الکهف: ۲۳-۲۴]: (و هرگز درباره‌‌ی هیچ چیز نگو: من فردا آن را انجام می‌‌دهم *  مگر اینکه الله بخواهد) رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «فلو قال: إن شاء الله لم یحنث»[۱]: (اگر إن شاء الله می‌‌گفت، قسم گیر نمی‌‌شد) یعنی هرکدام بچه‌‌ای را به دنیا می‌‌آوردند که در الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌جنگیدند.

دلیل دوم: هرگاه انسان گفت: إن شاء الله سپس قسم او باطل شد، بر وی کفاره لازم نیست. از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که هرگاه کسی قسم یاد نمود و گفت: إن شاء الله (در صورت باطل شدن قسم) کفاره‌‌ای بر او نیست[۲].

به همین دلیل برای هر انسانی که به خاطر چیزی قسم یاد می‌‌کند، شایسته است قسم خود را با مشیئت همراه سازد و بگوید: به الله قسم إن شاء الله یا به الله قسم إن شاء الله این کار را انجام می‌‌دهم یا به الله قسم با مشیئت الله این کار را انجام می‌‌دهم و شبیه آن.

[۱] بخاری: کتاب النکاح، باب قول الرجل: لأطوفن اللیلة علی نسائی، شماره‌ی (۴۹۴۴) و مسلم: کتاب الأیمان، باب الإستثناء، شماره‌­ی (۱۶۵۴).

[۲] تخریج آن گذشت.