(۳۶۶۹) سوال: مقدار زكات فطر چقدر است؟ زکات فطر بر چه کسی واجب است؟ آیا انتقال آن از سرزمین زکات دهنده به جای دیگر جایز است؟ اولین و آخرین مهلت پرداخت زکات فطر چه هنگام است؟

جواب:

مقدار زكات فطر یک صاع از خوراک است. ابو سعيد خدری رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ در حدیثی که بخاری رَحِمَهُ‌الله از او روایت کرده است، می‌گوید: «كنا نخرجها على عهد النبيّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم صاعاً من طعام وكان طعامنا يومئذ التمر والزبيب والشعير والأقط»[۱] : (در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم یک صاع از طعام را می‌پرداختیم و در آن هنگام، خوراک ما: خرما، کشمش، جو و کشک بود). یک صاع از طعام، شامل هر غذایی می‌شود. بنابراین پرداخت هر یک از خوراک‌های برنج، گندم، کشمش، کشک و خرما به عنوان زکات فطر جایز است زیرا خوراک و غذا هستند.

زکات فقط بر هر مسلمان مرد یا زن، کوچک یا بزرگ، آزاد یا برده واجب است. برای پرداخت آن نیز دو وقت، وجود دارد: وقت فضیلت و وقت جواز: وقت فضیلت این است که پیش از نماز عید در صبح روز عید، پرداخت شود و وقت جواز نیز این است که پرداخت آن، دو روز قبل از عید، جایز می‌باشد؛ اما پرداخت آن بعد از نماز عید، حرام است و از عهده‌ی شخص، ساقط نمی‌شود؛ زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دستور داده که پیش از روانه شدن مردم به سوی نماز عید، پرداخت شود و اگر کسی زکات فطر را بعد از نماز عید بپردازد، آن را به شکلی انجام داده که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و پیامبرش صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن دستور نداده‌اند در حالی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده است: «من عمل عملاً ليس عليه أمرنا فهو رد»[۲] : (هر کس عملی انجام دهد که دین و امر ما بر آن نباشد، مردود است). در کتب سنن نیز روایت شده که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده است: «من أداها قبل الصلاة فهي زكاة مقبولة ومن أداها بعد الصلاة فهي صدقة من الصدقات»[۳] : (کسی که آن ‌را پیش از نماز بپردازد، زکاتی قابل قبول است و کسی که پس از نماز بپردازد، صدقه‌ای از صدقه‌ها به شمار می‌رود) مگر این که شخص، معذور باشد؛ چنان که مثلا فراموش کند و بعد از نماز به یاد آورد، یا گمان کند مانند همیشه کس دیگری به جای وی پرداخت می‌کند و بعد از نماز متوجه شود که آن شخص، زکات را نپرداخته است که در این صورت، زکاتش را می‌پردازد. همچنین اگر خبر عید به طور ناگهانی به وی برسد و نتواند تا بعد از نماز، زکاتش را بپردازد که در این صورت نیز بعد از نماز عید، آن را می‌پردازد. بنابراین پرداخت زکات بعد از نماز در حالت‌هایی که عذری وجود دارد، ایرادی ندارد و پذیرفته است؛ زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم درباره‌ی نماز فرمود: «مَن نام عن صلاة أو نسيها فليصلها إذا ذكرها»[۴] : (کسی که از ادای نماز خواب بماند یا آن ‌را از یاد ببرد، باید وقتی آن را به یاد آورد، بخواند) . وقتی نماز که از بزرگ‌ترین واجباتِ دارای وقت است، چنین است، دیگر عبادت‌ها اولویت دارد که چنین باشد.

سؤال: در مورد به تأخیر انداختن زکات فطر تا بعد از نماز عید؛ اگر شخص کسی را نیابد که زکات را به او بپردازد و تا این که وقت نماز پایان یابد و مردم نماز بخوانند، چه کاری باید انجام دهد؟

جواب: شخص در این حالت، معذور است. همچنین اگر کسی عادت داشته باشد که زکات فطر را به نیازمند مشخصی بدهد سپس اگر او را صبح روز عید نیافت، معذور است و این عذری از جمله عذرها می‌باشد.

سؤال: حکم انتقال زکات فطر از شهری به شهر دیگر چیست؟

جواب: انتقال آن به شهری دیگر، ایرادی ندارد اما بهتر است زکات را در جایی بپردازد که بر او واجب شده و خودش در آن‌جا حضور دارد؛ مثلا اگر از اهل رياض باشد و هنگام وجوب زكات فطر در مكه باشد، زکات را در مكه می‌پردازد اما این در صورتی است که توانایی آن را داشته باشد. اگر در شهر دیگری، افراد نیازمند بیشتری وجود داشتند یا خویشاوندان نیازمندِ وی در شهر دیگری بودند، ایرادی ندارد که زکات فطر خود ‌را به آن‌جا انتقال دهد؛ زیرا گاهی برای حالتی که فضیلت کم‌تری دارد شرایطی رخ می‌دهد که سبب می‌شود از فضیلت بیشتری برخوردار شود.

سؤال: در این حالت، زمان پرداخت زکات از هنگام تحویل آن به نیازمندان شروع می‌شود یا از وقتی که از طرف شخص زکات‌دهنده پرداخت می‌شود؟ یعنی مثلا اگر من در شهر رياض باشم و چه بسا آن را در اواسط ماه رمضان به شخصی خارج از شهر رياض بدهم و بگویم: این زكات فطر است که وقتی پرداختش واجب شد، آن ‌را به نیازمندان بده. آیا چنین کاری صحیح است؟

جواب: اگر زکات را به وكيل خود در شهر دیگر تحویل داده و گفتید که این زكات فطر است و آن را در زمان آن پرداخت کن، ایرادی ندارد. اعتبار به رسیدن آن به دست نیازمند است، در هر شهری که باشد.

۱- تخریج آن گذشت.

۲- صحیح بخاری: كتاب الصلح باب إذا اصطلحوا على صلح جور فالصلح مردود، رقم (٢٥٥٠). صحیح مسلم: كتاب الأقضية، باب نقض الأحكام الباطلة ورد محدثات الأمور، رقم (۱۷۱۸).

۲-سنن ابو داود: كتاب الزكاة، باب زكاة الفطر، رقم (١٦۰۹). سنن ابن ماجه: كتاب الزكاة، باب صدقة الفطر، رقم (۱۸۲۷). آلبانی نیز این حدیث را حَسَن دانسته است.

۱-صحیح بخاری: كتاب مواقيت الصلاة، باب من نسي الصلاة فليصل إذا ذكرها ولا يعيد إلا تلك الصلاة، رقم (٥٧٢). صحیح مسلم: كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب قضاء الصلاة الفائتة واستحباب تعجيل قضائها، رقم (٦٨٤).