(۳۶۶۸) سوال: مقدار زكات فطر چقدر است؟ مناسب‌ترین زمان برای توزیع آن میان نیازمندان چه زمانی است؟ آیا سرپرست خانواده ملزم است که زکات فطر تمام کسانی‌ که در خانه‌ی او زندگی می‌کنند، حتی زکات فرزندان بزرگ و متأهل که خودشان کار می‌کنند و خانوده‌ دارند را نیز بپردازد یا فقط ملزم به پرداخت زکات فطرِ افراد تحت سرپرستی خود اعم از زنان و فرزندان بالغ و غیر بالغ است؟

جواب:

مقدار زكات فطر، یک صاع نبوي از طعام است که معادل دو کیلو و چهل گرم می‌باشد؛ يعني حدود دو کیلو و ربع از برنج یا دیگر طعام مردم می‌باشد. این مقدارِ زکات فطر است و پرداخت آن به طور نقدی یا غیر از طعام مردم، جایز نیست؛ زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «فرَضَها صاعاً من تمر أو شعير»[۱] : (آن ‌را یک صاع از خرما یا جو فرض نموده است). در آن زمان غذای مردم همین بوده است. ابو سعيد رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گفت: «كان طعامنا يومئذ الشعير والتمر والزبيب والأقط»[۲] : (آن ‌روزها غذای ما: جو، خرما، کشمش و کشک بود). در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گندم چندان رواج نداشته لذا نصی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم درباره‌ی آن وارد نشده است. در زمان معاويه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که گندم زیاد شد، وی نصف صاع گندم را معادل یک صاع کامل دانست اما ابو سعيد رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ در این باره با وی مخالفت کرد و گفت: «أما أنا فلا أزال أخرجه -أي الصاع- كما كنت أبداً ما عشتُ»[۳] : (اما من تا زمانی که زنده باشم همچنان به همان اندازه (یک صاع) پرداخت می‌کنم). نظر ابو سعيد رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ درست بود؛ یعنی یک صاع از هر خوراکی که رایج باشد.

زمان مناسب برای پرداخت زکات فطر: قبل از نماز عید در صبح روز عيد است زیرا در این زمان، از آن استفاده می‌شود؛ چون رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «أغنوهم عن الطلب في هذا اليوم» [۴] : (آنان (فقیران) را از درخواست کردن در این روز، بی‌نیاز کنید). البته با این وجود، پرداختش یک یا دو روز قبل از عید نیز جایز است اما زودتر از آن جایز نیست بر خلاف برخی از اهل علم که گفته‌اند: پرداخت آن از آغاز ماه رمضان، جایز است؛ زیرا نام این صدقه، زكات فطر از رمضان است؛ لذا این زکات به فطر نسبت داده شده است، نه به روزه! اگر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر بندگانش آسان نگرفته بود، حتما می‌گفتیم: پرداخت زکات فطر، فقط بعد از غروب خورشید در آخرین روز از ماه رمضان جایز است.

پرداخت زکات فطر به جای تمام اعضای خانواده بر شخص، لازم و واجب نیست بلکه فقط مستحب و پسندیده می‌باشد. از هر کس فقط چیزی خواسته می‌شود که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر او فرض نموده است زیرا ابن عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا می‌گفت: «فرض رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم زكاة الفطر على الصغير والكبير والذكر والأنثى والحر والعبد من المسلمين»[۵] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم زکات فطر را بر هر مسلمان کوچک و بزرگ، مرد و زن و آزاد و برده فرض نموده است) اما اگر سرپرست خانواده، زکات فطرِ تمام اعضای خانواده‌اش را بپردازد و آنان نیز با این مسئله موافق باشند، اشکالی ندارد و هیچ گناه و سرزنشی بر هیچ کدام آنان نیست.

۱- صحیح بخاری: كتاب صدقة الفطر، باب فرض صدقة الفطر، رقم (١٤٣٢). صحیح مسلم: كتاب الزكاة، باب زكاة الفطر على المسلمين من التمر والشعير، رقم (٩٨٤).

۱- صحیح بخاری: كتاب صدقة الفطر، باب الصدقة قبل العيد، رقم (١٤٣٩).

۲- صحیح مسلم: كتاب الزكاة، باب زكاة الفطر على المسلمين من التمر والشعير، رقم (٩٨٥).

۳- دارقطني (۲۳٩/٢) و بيهقی (٤ / ١٧٥ ، رقم ۷۹۹۰) این حدیث را روایت کرده و آلبانی آن را ضعیف دانسته است.

۴- صحیح بخاری: كتاب صدقة الفطر، باب فرض صدقة الفطر، شماره (١٤٣٢). صحیح مسلم: كتاب الزكاة، باب زكاة الفطر على المسلمين من التمر والشعير، شماره (٩٨٤).