(۳۶۶۷) سوال: همیشه از گذشته تا کنون در روزهای پایانی ماه رمضان، درباره‌ی زكات فطر مطالبی به گوشمان می‌رسد. با توجه به این که هیچ نیاز ضروری به آن نیست؛ زیرا این مسئله به خاطر اندک بودن مقدار زکات فطر و زیادی و وفور نعمت‌ها نزد مردم به مسئله‌ای پوچ و بی‌ارزش تبدیل شده است. آیا با این وجود باز هم به این آداب و رسوم ادامه ‌دهیم؟ امیدوارم کسانی که مسئول پاسخ به چنین سؤالاتی در برنامه‌ی مفید شما هستند، جواب قانع‌کننده‌ای بدهند.

جواب:

این سؤال در حقیقت، سؤالی وجیه و زشت است! بدین دلیل وجیه و قابل قبول است که می‌گوید: زکات فطر هم‌اکنون بسیار اندک شده است و بر اثر نعمت‌های بسیاری که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به بندگانش عطا نموده است به آن توجه نشده و به چشم نمی‌آید اما زشت بودن سؤالش بدین علت است که پرسید: (آیا به این آداب و رسوم ادامه ‌دهیم؟) و بدین ترتیب زکات فطر که از فریضه‌های اسلام است چنان‌چه ابن عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا می‌گوید: «فرض رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم صدقة الفطر»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم زکات فطر را فرض نمود) را از آداب و رسوم قرار داد! وی در این تعبیر، دچار اشتباه بسیار بزرگی شد و گمان نمی‌کنم إن شاء الله که به این حرفش اعتقاد داشته باشد بلکه این حرف را از روی جهل و ناآگاهی بر زبان آورده است؛ می‌گویم: این زکات و صدقه‌ را رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرض نموده است و آن ‌را به نیاز و حاجت، منحصر ندانسته است بلکه آن را بر تمام کسانی که توانایی پرداختش را دارند فرض نموده که آن را به فقیران بپردازند. اگر فرض شود که در سرزمینی، هیچ فقيری وجود نداشته باشد، می‌توان آن را به سرزمین دیگری فرستاد که در آن‌جا فقرا وجود داشته باشند و اگر این گزینه هم برای شخصی امکان‌پذیر نبود، دو راه وجود دارد: راه اول این است که بگوییم: زکات فطر از عهده‌ی ما ساقط شده است زیرا وقتی محل آن وجود نداشته باشد از عهده ساقط می‌شود همان طور که وقتی دست از بازو قطع شود، شستن ساعد از عهده ساقط می‌شود. راه دوم نیز این است که بگوییم: هر شخص، این زکات فطر را به کسی بدهد که از خودش فقیرتر باشد و ثروت کم‌تری داشته باشد که در این صورت، فقر و نیاز به طور نسبی در نظر گرفته می‌شود، نه آن طور که فقها رَحِمَهُمُ‌الله در تعریف فقير گفته‌اند: فقیر، کسی است که نتواند نیازهای خود و خانواده‌اش را در طول یک سال برطرف سازد. بالاخره این صدقه‌ که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم پرداخت آن را بر مسلمانان فرض نموده است، بر شخص مسلمان واجب است که آن را ادا کند و فرقی ندارد که در سرزمین خودش بپردازد اگر فقیر و نیازمندی بیابد یا این که این زکاتش را به مکانی ببرد که فقرا در آن‌جا وجود داشته باشند.

۱- صحیح بخاری: كتاب صدقة الفطر، باب فرض صدقة الفطر، رقم (١٤٣٢). صحیح مسلم: كتاب الزكاة، باب زكاة الفطر على المسلمين من التمر والشعير، رقم (٩٨٤).