(۲۳۸۵) سوال: اگر نماز‌گزار در اثنای نمازش عطسه کرد آیا می‌گوید: الحمدلله، در اثنای نمازش یا نه؟ و اگر شخصی بر نماز‌گزاری وارد شد و بر او سلام کرد آیا نماز‌گزار جواب او را می‌دهد یا نه؟

جواب:

اگر نماز‌گزار عطسه کرد، الحمدلله گفتن آن سنت است همانطور که در حدیث معاویه بن الحکم آمده است هنگامی که همراه رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز می‌خواندم و فردی از میان مردم که نماز می‌خواند عطسه کرد و گفت الحمدلله و من گفتم: یرحمك الله، پس همه‌ی مردم با تعجب به من نگاه می‌کردند (یعنی از روی انکار بر این کار اینگونه به او نگاه می‌کردند) پس گفتم: «وَاثُكْلَ أُمِّيَاهْ، مَا شَأْنُكُمْ تَنْظُرُونَ إِلَيَّ ؟ فَجَعَلُوا يَضْرِبُونَ بِأَيْدِيهِمْ عَلَى أَفْخَاذِهِمْ، فَلَمَّا رَأَيْتُهُمْ يُصَمِّتُونَنِي، لَكِنِّي سَكَتُّ، فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَبِأَبِي هُوَ وَأُمِّي، مَا رَأَيْتُ مُعَلِّمًا قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ أَحْسَنَ تَعْلِيمًا مِنْهُ، فَوَاللَّهِ مَا كَهَرَنِي وَلَا ضَرَبَنِي وَلَا شَتَمَنِي. قَالَ : ” إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ، إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ ” – أَوْ كَمَا قَالَ» : (مادرم به عزايم بنشيند، چرا اينگونه به من نگاه می کنيد!؟ آنگاه مردم شروع به زدن دست های شان بر روی ران های شان نمودند. هنگامی که متوجه شدم مرا به سکوت دعوت می کنند، سکوت نمودم. وقتی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سلام داد ـ پدر و مادرم فدايش باد؛ هيچ معلمی را قبل و بعد از او ندیدم که در آموزش دادن بهتر از ایشان باشدـ به الله سوگند، نه سرم داد کشيد، نه مرا کتک زد و نه بد و بيراه گفت؛ بلکه فرمود: «هيچ‌يک از سخنان مردم، شايسته‌ی اين نماز نيست؛ بلکه نماز، عبارت از تسبيح و تکبير و قرائت قرآن است». يا چيزی شبيه اين فرمود).
از این حدیث متوجه می‌شویم که اگر نماز گزار عطسه کرد الحمدلله بگوید چون رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر عطسه‌ کننده‌ای که الحمدلله گفت انکار نکرد.
و همچنین می‌فهمیم: صحبت کسی که جاهل است نمازش را باطل نمی‌کند زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به معاویة بن الحکم رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ امر نکرد که دوباره نماز بخوان.
و از آن می‌فهمیم: اخلاق نیکو و زیبای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و تعاملش با جاهلین لذا با جاهل بر اساس جهلش برخورد کرد بدون شک معاویه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ خطا کرد هنگامی که در نماز صحبت کرد ولی او نمی‌دانست و اگر می‌فهید آن را انجام نمی‌داد و برای همین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بدون کراهت و سرزنش کردنش به او آموخت.
بنابراین برای طالب علم یا کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند شایسته است که با جاهل بر حسب حالش برخورد کند و همچنین به قضیه‌ی دیگری که شبیه این قضیه هست توجه کنید و آن هنگامی که مردی اعرابی وارد مسجد و شد و در کناری ادرار می‌کرد که مردم او را سرزنش کردند و بر او فریاد کشیدند که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آنها را نهی کرد و فرمود: ادرار او را قطع نکنید (او را رها کنید تا ادرارش را تمام کند) و هنگامی که ادرارش را تمام کرد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم او را خواند و به او فرمود: «إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنْ هَذَا الْبَوْلِ وَلَا الْقَذَرِ، إِنَّمَا هِيَ لِذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، أَوْ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ» : (چيزهايی مانند ادرار و نجاست شايسته ی اين مساجد نيست؛ بلكه اين مساجد برای ذكر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و تلاوت قرآن ساخته شده اند يا سخنی به همين مفهوم فرمود): و اعرابی چیزی جز این، برای این تعامل نگفت: «اللهم ارحمني و محمداً، و لاترحم معنا أحداً» : (بار اللهی تنها من و محمد را مشمول رحمت خود كن و هيچ‌كس غير از ما را مشمول اين رحمت مكن).
به این حکمت در تعامل با شخص جاهل بنگر؛ این مرد در شریف‌ترین مکان بعد از مسجدالحرام ادرار کرده است ولی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود او را رها کنید تا ادرارش را تمام کند سپس با نرمی با او صحبت کرد لذا هر مقامی کلام خاص خودش را دارد.
و همچنین نگاه کن به مردی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دید که آن انگشتری از طلا در دست دارد که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با دستش آن را در آورد و پرت کرد و فرمود: «يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ إِلَى جَمْرَةٍ مِنْ نَارٍ فَيَجْعَلُهَا فِي يَدِهِ» : (اگر کسی از شما می‌خواهد اخگری از آتش به دست کند آن به دست کند): یا همانند این را فرمود؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با این مرد با کمی شدت با او برخورد کرد و شاید رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم تحریم طلا بر مردان را اعلان کرده بود و از حال این مرد می‌دانست و او را بخشید و این فعل یا از روی سهل‌انگاری یا از روی تاویل کردن آن انجام داده بود اما مهم این است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را با شدت بیرون آورد و پرت کرد.
و برای همین اصرار دارم برادران طالب علم و کسانی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند این حکمت در ارشاد مردم به کار برند و با هر کسی طبق حسب آن شخص عمل کنند؛ مثلا اگر کسی از در مورد چیز حرامی فتوا خواست با اخم نکن و سرزنشش مکن زیرا که جاهل است و برای نصیحت آمده است همانگونه که روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بود هنگامی که: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، فَقَالَ : هَلَكْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ : ” وَمَا أَهْلَكَكَ ؟ “. قَالَ : وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي رَمَضَانَ، قَالَ : ” هَلْ تَجِدُ مَا تُعْتِقُ رَقَبَةً ؟ “. قَالَ : لَا. قَالَ : ” فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ؟ ” قَالَ : لَا. قَالَ : ” فَهَلْ تَجِدُ مَا تُطْعِمُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ؟ ” قَالَ : لَا. قَالَ : ثُمَّ جَلَسَ، فَأُتِيَ النَّبِيُّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ، فَقَالَ : ” تَصَدَّقْ بِهَذَا “. قَالَ : أَفْقَرَ مِنَّا ؛ فَمَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَحْوَجُ إِلَيْهِ مِنَّا، فَضَحِكَ النَّبِيُّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ، ثُمَّ قَالَ : ” اذْهَبْ، فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ» : (شخصی آمد و گفت: یا رسول الله! هلاک شدم؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: چه اتفاقی افتاده است؟ گفت: با زن خود جماع کردم در حالی که روزه بودم؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: آیا می‌توانی بنده‌ای را آزاد کنی؟ گفت: خیر؛ فرمود: آیا می‌توانی دو ماه پیاپی روزه بگیری؟ گفت: خیر؛ فرمود: آیا می‌توانی شصت مسکین را غذا بدهی؟ گفت: خیر سپس نشست؛ در این هنگام یک زنبیل پر از خرما برای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آوردند و ایشان فرمود: اين را بگیر و صدقه بده؛ آن مرد گفت: یا رسول الله! به کسی صدقه بدهم که از من فقیرتر باشد؟ به الله سوگند! میان دو لابه‌ی مدینه یعنی در میان در حرّه‌ی مدینه(حره یعنی زمینی که سنگ سیاه دارد و در دو طرف مدینه قرار دارد)؛ خانواده‌ای فقیرتر از خانواده‌ی من پیدا نمی‌شود؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم چنان خندید که دندان‌های جلوی ایشان نمایان شد سپس فرمود: آن غذا را به خانواده‌ات بده).
بنابراین در رفتار رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم تأمل کن نه بر او فریاد کشید و نه او را سرزنش و توبیخ کرد بلکه در نهایت خرمایی نیز به او داد که خودش و خانواده‌اش آن را بخورند و اگر ما نیز با مردم این‌ چنین تعامل کنیم خیر بسیاری حاصل می‌شود تا این مردم اسلام و اهل آن را بشناسند و بدانند مه آنها اهل خیر و دعوت به حق هستند و اسلام دین آسانی و سهولت است ولی گاهی اوقات به ما غیرت دست می‌دهد و هنگامی که دیدیم حریم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ زیر پا گذاشته می‌شود تحمل نمی‌کنیم و می‌بینی که انسان عصبانی می‌شود و در مورد آن شخص بد صحبت می‌کنیم حتی اگر آن برای نصیحت نیز آمده باشد ولی لازم است که این اخلاق را ترک کنیم و با مردم مانند رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم عمل کنیم.