(۲۳۷۶) سوال: آیا حرکت کردن از روی فراموشی نماز را باطل می‌کند؟ و آیا حرکت کم عمدی نماز را باطل می‌کند؟ و چند حرکت نماز را باطل می‌کند؟

جواب:

به مناسبت این سوال دوست دارم که جواب آن را تفصیلی بدهم: حرکت در نماز پنج قسمت دارد: واجب، سنت، مباح، حرام و مکروه.

حرکت واجب: هر حرکتی که صحت نماز به آن معلق باشد واجب است مثل مردی که از روی اجتهادش رو به غیر قبله نماز می‌خواند سپس شخصی می‌آید که قبله را بهتر از او می‌شناسد و می‌گوید که قبله در سمت راست تو قرار دارد پس در این حالت واجب است که به آن سمت بچرخد که این حرکت واجب است زیرا اگر آن را انجام ندهد نمازش باطل می‌شود و دلیل آن واقعه‌ای است که برای اهل قباء رخ داد هنگامی که در نماز صبح بودند شخصی آمد و به آنها گفت: بر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در قرآن نازل شده که قبله به سمت کعبه قرار دارد[۱] پس در حالی که رو به شام بودند و کعبه در پشت ایشان قرار داشت چرخیدند و رو به قبله کردند و شام در پشتشان قرار گرفت و نماز را ادامه دادند و مثل این حرکت واجب است زیرا اگر در آن حالت باقی مانده بودند نمازشان باطل می‌شد و مثالی دیگر مثل اینکه شخصی در دستمال سرش نجاستی باشد که در این صورت بیرون آوردن آن واجب است و این حرکت نیز واجب می‌شود چون اگر به همین حالت نمازش را ادامه دهد بدون این که دستمال سرش را بیاندازد نمازش باطل می‌شود و این در روزی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با اصحابش نماز می‌خواند رخ داد که در حال نماز دمپایی‌اش را بیرون آورد سپس اصحاب نیز همه بیرون آوردند هنگامی که نماز را به پایان رساند از ایشان سوال کرد که چرا دمپایی‌شان را بیرون آورند؟ گفتند: یا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ما دیدیم که شما دمپایی‌تان را بیرون آوردید پس ما هم بیرون آوردیم؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ایشان فرمود: «إن جبریل أتاني فأخبرني أن فیهما أذیً فخلعتهما»[۲] (جبرئیل نزد من آمد و ما را از پلیدی در آن با خبر ساخت پس آن را درآوردم) بنابراین این دلالت می‌دهد که اگر انسان فهمید که در لباسش نجاستی وجود دارد باید آن را بیرون آورد ولی اگر نجاست در لباس است و امکان بیرون آوردن آن نیست مگر با برهنه شدن پس در این حالت راهی جز قطع نماز نیست پس آن را قطع کند و لباس پاکی را بپوشد.

پس حرکت واجب در نماز: هر حرکتی که صحت نماز به آن وابسته باشد حرکت واجب است.

حرکت مستحب در نماز: هر حرکتی که فعل مستحب بر آن معلق باشد مثل: جلو رفتن مأموم به صف جلویی هنگامی که جایی خالی باشد و هنگامی که یک مأموم به تنهای در سمت چپ امام ایستاده باشد پس حرکت می‌کند تا در سمت راست امام قرار گیرد و دلیل آن حدیث ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است: «بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ لَيْلَةً فَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ اللَّيْلِ، فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيْلِ قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَوَضَّأَ مِنْ شَنٍّ مُعَلَّقٍ وُضُوءًا خَفِيفًا وَقَامَ يُصَلِّي فَتَوَضَّأْتُ نَحْوًا مِمَّا تَوَضَّأَ، ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَحَوَّلَنِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ صَلَّى مَا شَاءَ اللَّهُ»[۳] (شبی را در خانه‌ی خاله‌ی خود میمونه گذراندم، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنگامی که در پاره‌ای از شب بود از خواب برخاست و از مشکی که آویخته بود وضوی سبکی گرفت و سپس به نماز ایستاد من هم بدان گونه وضو گرفتم سپس آمدم و به جانب چپ وی (به نماز) ایستادم و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مرا به‌ جانب راست خویش برگردانید و آنچه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خواسته بود نماز گزارد) بنابراین این حرکت مستحب است زیرا کمال نماز با آن حرکت است و کمال نماز به این حرکت وابسته است و برای همین بعضی از علما گفته‌اند: این حرکت واجب است زیرا هنگامی که جانب راست امام خالی باشد جایز نیست سمت چپ امام نماز خواند و این مسئله خلافی می‌باشد که بعضی آن را واجب و بعضی آن را مستحب می‌دانند زیرا که چیزی جز فعل رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیست و مجرد فعل رسول الله دلالت بر وجوب نمی‌دهد.

این دو قسمت واجب و مستحب، واجب فعلی است که واجب نماز به آن معلق باشد و مستحب فعلی است که مستحب نماز به آن معلق باشد.

حرکت حرام: هر حرکتی که زیاد و پی‌در پی، برای امر غیر ضروری یا حرکت کمی که حرام باشد مثال اول: انسان با قلمش یا ساعتش یا دستمال سرش یا پولش را از جیبش بیرون آورد و آن را بشمارد و مانند آن که اگر این زیاد و پی‌در پی، برای امر غیر ضروری باشد نماز را باطل می‌کند اما اگر این حرکات جدا از هم است یعنی حرکت کمی در رکعت اول است و کمی دیگر در دوم و سوم و چهارم است که اگر با هم جمع شوند زیاد می‌شوند ولی جدا از هم کم هستند این حرام نیست و نماز را باطل نمی‌کند.

 و همچنین اگر از روی ضرورت باشد مثل حرکتی که برای دفاع از خود باشد مانند این که دشمنی یا عقربی با ماری به او حمله کند و این ضرورت می‌باشد و نماز را باطل نمی‌کند و حرکت کمی که حرام باشد مثل: سرش را به طرف زنی که بر او حلال نیست کند و از روی شهوت به او نگاه کند که این حرکت کم و حرامی است که نماز را باطل می‌کند زیرا که حرام است.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] رواه البخاری (۱۳۸) و مسلم (۷۶۳).