(۲۱۴۹) سوال: آیا استعاذه بالله من الشیطان الرجیم هنگام قرائت فاتحه در نماز کفایت می‌کند یا باید با آمدن بسمله خوانده می‌شود؟ و هنگامی که استعاذه و بسمله برای سوره‌ی فاتحه را خواندی آیا برای سوره‌هایی که بعد از فاتحه در نماز قرائت ‌می‌شود نیز بسمله خوانده می‌شود یا باید در هنگام قرائت هر سوره‌ای بعد از فاتحه بسمله خوانده شود هرچند که چندین سوره باشد؟

جواب:

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم در هنگام هر قرائتی مشروع است در هر زمانی که چیزی از قرآن را اراده کردی که بخوانی در نماز باشد یا خارج نماز برای تو مشروع است که بگویی: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم برای این که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّیۡطَـٰنِ ٱلرَّجِیمِ} [سوره النحل: ۹۸] (پس هنگامی‌که قرآن می‌خوانی، از (شر) شیطان رانده شده، به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ پناه ببر) اما بسمله: اگر خواستی که سوره را از اولش شروع کنی پس بسمله را بخوان زیرا بسمله آیه‌ای است که فاصله بین سوره‌ می‌باشد و ابتدای هر سوره‌ای مگر سوره‌ی براءة آمده است پس در اول سوره‌ی براءة بسمله نیست.

و برای همین اگر خواستی سوره‌ی فاتحه را در نماز بخوانی اول می‌گویی: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم سپس می‌گویی: بسم الله الرحمن الرحیم و اهل علم اختلاف کرده‌اند که بسمله از سوره‌ی فاتحه می‌باشد یا نه؟ بعضی از اهل علم گفته‌اند که از فاتحه می‌باشد ولی صحیح آن است که از فاتحه نیست و اول سوره‌ی فاتحه: {الحمدلله رب العالمین} است برای حدیث ابو هریرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که در صحیح ثابت است: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ : {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : حَمِدَنِي عَبْدِي. وَإِذَا قَالَ : {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي. وَإِذَا قَالَ : {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}، قَالَ : مَجَّدَنِي عَبْدِي. وَقَالَ مَرَّةً : فَوَّضَ إِلَيَّ عَبْدِي. فَإِذَا قَالَ {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}، قَالَ : هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ. فَإِذَا قَالَ : {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}، قَالَ : هَذَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ»[۱] (خداوند بلندمرتبه می فرماید: نماز را میان خود و بنده‌ام دو قسمت کردم و بنده‌ی مرا است آن‌چه خواست، هرگاه بنده بگوید: {الْحَمْدٌ له رَب الْعَالّمِین} خداوند بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا ستود. چون بنده بگوید: {الرَحمّن الرَحیم} خداوند بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا ثنا گفت. چون بنده بگوید: {مَالْکٍ یوم الدْین} خداوند بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا بزرگ داشت. – و می‌فرماید: بنده‌ام امر خود را به من واگذارد و چون بنده بگوید: {إياک نَعْبْدُ وإیاک نَستَعین}. خداوند بلند مرتبه می‌فرماید: این میان من و بنده‌ام است و برای بنده‌ی من است هر آن‌چه خواهد. چون بنده بگوید: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} می‌فرماید: این از آن بنده‌ی من است و به بنده‌ی من هرآن‌چه خواهد» عطا شود). و برای همین اول سوره‌ی فاتحه {الْحَمْدٌ له رَب الْعَالّمِین} می‌باشد که هفت آیه است اولی: {ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَـٰلَمِینَ} و دومی:{ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِیمِ} و سومی: {مَـٰلِكِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ} و چهارمی: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} و پنجمی: {ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَ اطَ ٱلۡمُسۡتَقِیمَ} و ششمی: {صِرَ اطَ ٱلَّذِینَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ} و هفتمی: {غَیۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَیۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّاۤلِّین}.

اما قولی که بسمله را جزئی از سوره‌ی فاتحه می‌داند، بسمله اولین آیه‌ی آن است و دومی: {ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَـٰلَمِینَ} و سومی:{ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِیمِ} و چهارمی: {مَـٰلِكِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ} و پنجمی: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} و ششمی: {ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَ ا⁠طَ ٱلۡمُسۡتَقِیمَ} و هفتمی: {صِرَا طَ ٱلَّذِینَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ غَیۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَیۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّاۤلِّینَ} ولی راجح آن است که بسمله جزئی از فاتحه نیست همانگونه جزئی از سوره‌ی هایی دیگر نیست.

سوال کننده: شیخ بزرگوار حکم جهری خواندن بسمله چیست؟

جواب: راجح این است که جهری خواندن بسمله شایسته نیست و سنت سری خواندن آن است زیرا که جزئی از فاتحه نمی‌باشد ولی از جهری خواند حرجی بر نیست بلکه اهل علم می‌گویند گاهی اوقات جهری خواندن آن شایسته است زیرا که از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده است (با لفظ روي) که جهری می‌خواند[۲] ولی از ایشان ثابت است که جهری نمی‌خواند[۳] و این که جهری خوانده نشود اولی است ولی اگر کسی برای تألیف قومی که مذهبشان جهر خواندن است جهری خواند امیدوارم که مشکلی نداشته باشد.

مجری: آیا این جهری خواندن قبل سوره‌ی فاتحه و دیگر سوره‌ها نیز است یا فقط قبل سوره‌ی فاتحه می‌باشد؟

جواب: سوره‌های غیر فاتحه را نمی‌دانم و فقط جهری خواندن بسمله را در سوره‌ی فاتحه می‌شناسم.

[۱] رواه مسلم (٣٩٥).

[۲] رواه الحاکم (۴۳۹/۱).

[۳] رواه البخاری (۷۴۳) و مسلم (۳۹۹).