(۵۰۰) سوال: حكم توسل به افراد صالح چیست؟ لطفا به طور مفصل، توضیح دهید.

جواب:

توسل یعنی انتخاب و گرفتن وسیله‌ای که فرد را به هدف و مقصود برساند. همچنین روشن است که این وسیله باید وسیله‌ی صحیح و درستی برای رساندن به مقصود باشد اما در غیر این صورت، باطل است و انجام آن جایز نیست زیرا چیزی که بر پایه‌ی باطل و نادرستی باشد، باطل است. بنابراین قاعده حکم توسل به صالحان را خواهیم دانست: توسل به صالحان پس از مرگ آنان، جایز نیست زیرا به کسانی که به آن‌ها متوسل شده‌اند، سودی نمی‌رسانند و هرگز توانایی دعا و شفاعت نزد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را نخواهند داشت مگر به فرمان و اجازه‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ؛ چون پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «إِذَا مَاتَ الإنْسَانُ انْقَطَعَ عنْه عَمَلُهُ إِلَّا مِن ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِن صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو له»: (هرگاه انسان بمیرد، عمل وی قطع می‌شود؛ مگر از سه چیز: صدقه‌ی جاریه، علمی که از آن سود برده شود یا فرزند صالح و نیکوکاری که برای وی دعا کند).
توسل به افراد صالح که زنده هستند، دو نوع است:
نوع اول: توسل به اعمال صالح آنان یا به جاه و مقام آنان نزد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و… ؛ این نوع، حرام است. چنان که مثلا بگوید: “ای الله! به خاطر نمازی که فلانی خوانده، از تو می‌خواهم که مرا ببخشی. ” این نوع توسل، ممنوع و حرام است؛ زیرا نماز یک شخص فقط به خودش سود می‌رساند اما برای شما فایده ندارد و اصلا از عمل شما نیست که بگویی نزد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ برایم سودمند است. توسل به جاه و مقام فرد صالح و نیکوکار نیز ممنوع و حرام است زیرا ذات و مقام آن فرد به شما سودی نمی‌رساند؛ لذا اگر بگویی: “ای الله! به وسیله‌ی فلانی یا با توسل به مقام فلانی، از تو می‌خواهم که مرا ببخشی. ” جایز نیست و سودی برایت ندارد، تفاوتی هم ندارد که آن شخص زنده یا مرده باشد؛ زیرا جاه و مقام آن شخص، وسیله‌ای نیست که شما را به هدفتان برساند و فقط خود آن فرد می‌تواند از آن سود ببرد اما برای شما هرگز سودی ندارد.
نوع دوم: توسل به دعای نیکوکاران و صالحان که زنده هستند؛ این توسل ایرادی ندارد. چنان که مثلا بگوید: “ای الله! از تو می‌خواهم که دعای فلانی را در حق من بپذیری.” سپس از آن فرد صالح می‌خواهید که دعا کند. این کار، ایرادی ندارد و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم با درخواست دعا از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ متوسل می‌شدند چنان که در صحیح بخاری و مسلم از حدیث انس بن مالك رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ آمده است که می‌گوید: “روز جمعه در حالی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خطبه می‌خواند مردی وارد مسجد شد؛ گفت: ‌ای رسول الله! اموال از بين رفت و راه‌ها قطع شد، از الله بخواه تا بر ما باران نازل کند. انس بن مالک رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گوید: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دستانش را به سوی آسمان بالا برد و فرمود: «اللَّهُمَّ أَغِثْنَا، اللَّهُمَّ أَغِثْنَا، اللَّهُمَّ أَغِثْنَا». : (ای الله، بر ما باران نازل فرما؛ ‌ای الله! بر ما باران نازل فرما؛ ‌ای الله! بر ما باران نازل فرما) انس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گوید: به الله سوگند هيچ ابر يا تکه ابر کوچکی در آسمان نمی‌ديديم و بين ما و کوه سَلع هيچ خانه و منزلی وجود نداشت. ناگهان از پشت کوه سلع تکه ابری مانند سپر جنگی ظاهر شد؛ وقتی به وسط آسمان رسيد، گسترده شد و شروع به ريزش باران کرد. به الله سوگند يک هفته‌ی کامل، خورشيد را نديديم. وضعیت به همین منوال بود که در جمعه‌ی آينده، مردی از همان درب در حالی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خطبه می‌خواند، وارد مسجد شد و گفت: ‌ای رسول الله! اموال از بين رفت و راه‌ها ويران شد؛ از پروردگارت بخواه تا ريزش باران را قطع کند. انس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گويد: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دستانش را به سوی آسمان بالا برد و دعا فرمود: «اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلا عَلَيْنَا، اللَّهُمَّ على الآكَامِ وَالظِّرَابِ وَبُطُونِ الأَوْدِيَةِ وَمَنَابِتِ الشَّجَر»: (ای الله! اين باران را بر اطراف ما نازل فرما، نه بر ما؛ ‌ای الله! باران ‌را بر کوه‌ها و تپه‌ها و در دره‌ها و محل رويش درختان نازل فرما).
این توسل از جمله توسل جایز است اما آیا شایسته است انسان از دیگری بخواهد تا برایش دعا کند؟ در پاسخ می‌گوییم: شایسته نیست که انسان از دیگران بخواهد تا برایش دعا کنند؛ به دو دلیل:
۱) برای فرد، نوعی احساس حقارت و خواری در برابر کسی که از او دعا خواسته می‌شود، ایجاد می‌شود.
۲) چه بسا شخصی که از او برای دیگران دعا خواسته می‌شود، مغرور و خود شیفته شود و بگوید: من کسی هستم که مردم با دعای من به پروردگارشان متوسل می‌شوند! و با این خودبینی و خود برتر بینی هلاک شود!
تردیدی نیست که اگر خود فرد از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ درخواست و دعا کند، بهتر است از این ‌که از دیگران بخواهد تا برایش دعا کنند؛ زیرا اگر فرد خودش از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ درخواست و دعا کند:
۱- از این فرمایش الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمان‌برداری کرده است: {وَقَالَ رَبُّكُمُ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ۶۰]: (پروردگارتان فرمود: مرا فرا بخوانید تا برایتان اجابت کنم؛ قطعاً کسانی ‌که از عبادت من سر باز زنند، حتما با حقارت وارد جهنم می‌شوند).
۲- قربت و نزدیکی به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را به دست می‌آورد؛ زیرا دعا عبادت است و عبادت موجب تقرب و نزدیکی به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌شود.
۳- اگر خودش دعا کند، احساس نیاز و احتیاج به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌کند و در می‌یابد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ یگانه پناه او است.
۴- اگر خودش دعا کند، هر گونه که خودش بخواهد با تمام جزئیات و به طور کامل از الله درخواست می‌کند و بدین صورت برای خواسته‌اش اصرارو پا فشاری می‌کند.
۵- اگر خودش دعا کند، فقط به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ اعتماد، تکیه و توکل می‌نماید و فقط به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ پناه می‌برد که بدون شک، این مسئله تأثیر بسیار زیادی در اصلاح وی و قلبش دارد.
۶- اگر خودش دعا کند، از منت کسانی که برایش دعا می‌کنند در امان، خواهد ماند.
مهم این است که شایسته است انسان خودش برای خود دعا نماید؛ برخی فواید این مسئله را بیان کردیم و چه بسا فواید دیگری نیز وجود داشته باشد که این جا از قلم افتاده باشد. این حکم توسل به صالحان است.
چیزی که به گمان برخی مردم، توسل به صالحان است اما در حقیقت، عبادت کردن آنان و شرك است، توسل نامیده نمی‌شود بلکه شرک است؛ چنان که مثلا در کنار قبر می‌گویند: “ای فلانی! مرا از سختی رهایی بخش و کارم را آسان فرما” و… که افراد نادان، مرتکب می‌شوند و گمان می‌کنند از جمله توسل است. این کار در حقیقت، شرک و شبیه سخن مشرکان است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ درباره‌ی آنان می‌فرماید: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى الله زُلْفَى} [الزمر: ۳]: (کسانی‌ که معبودانی غیر از الله را برگزیدند، (گفتند:) ما آن‌ها را فقط برای این که ما را به الله بسیار نزدیک کنند، عبادت می‌کنیم) بنابراین بر مؤمن واجب است همیشه به پروردگارش وابسته باشد، خودش از او درخواست و دعا نماید، نزد کسی ابراز نیاز نکند و به هیچ ‌کس پناه نبرد. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به همگی توفیق دهد.

***