(۲۴۹) سوال: فرق بین قضا و قدر چیست؟

جواب:

قضا و قدر دو اسم مترادف هستند؛ هنگامی که جداگانه گفته شوند، به یک معنا هستند و اگر با هم ذکر شوند، قضا به معنای چیزی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ حکم می‌‌نماید و قدر به معنای جیزی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در ازل نوشته است. باید دانست که قضا به دو قسمت تقسیم می‌شود:

اول: قضای دینی (شرعی): متعلق به اموری است که الله دوست دارد و از آن رضایت دارد؛ مانند: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [اسراء: ۲۳]: «پروردگارت واجب نموده که جز او را نپرستید و به پدر و مادر خوبی نمایید».

دوم: قضای تکوینی: متعلق به اموری است که الله مقدر نموده است، فرقی ندارد از آن رضایت داشته باشد یا خیر؛ مانند: {وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا} [اسراء: ۴]: «به بنی اسرائیل در کتاب، وحی کردیم که دو بار در زمین فساد و طغیان بزرگی خواهید کرد».

ایمان به قدر یکی از ارکان شش‌‌گانه‌ی ایمان است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در پاسخ به سؤال جبرئیل عَلَيْهِ‌السَّلَام در مورد ایمان فرمودند: «أن تُؤمِنَ بِاللهِ، وَ ملائکتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الیومِ الآخرِ و تُؤمنَ بِالقَدَرِ خَیرِه وَ شرِّه»: «ایمان یعنی ایمان داشته باشی به الله، فرشتگان، کتاب‌‌ها، پیامبران، روز آخرت و به قضا و قدر؛ خیر و شر آن». حقیقت ایمان به قدر همین است که: «أَن تُؤمِنُ بِأَن مَا أصَابَکَ لَم یَکُن لِیُخطِئَکَ وَ مَا أَخطَأَکَ لَم یَکُن لِیُصِیبَکَ»^۱: «این که ایمان داشته باشی که آنچه قرار است به تو برسد، به تو می‌‌رسد و به خطا نمی‌‌رود و آنچه قرار است به تو نرسد و به خطا برود به تو نمی‌‌رسد» لذا آنچه الله برای تو مقدر نموده ناگزیر باید رخ دهد؛ هر چند که اسبابی را به کار گیری و آنچه الله از تو دور نموده، ممکن نیست رخ‌‌ دهد؛ هر چند اسباب آن نیز موجود باشد و بدین خاطر است که مؤمنان می‌‌گویند: «اللهمّ لا مَانِعَ لِمَا أَعطَیتَ وَ لا مُعطِیَ لِمَا مَنَعتَ»^۲: «ای الله! هیچ مانعی در مقابل آنچه عطا نمودی وجود ندارد و هیچ عطا کننده‌‌ای در مقابل آنچه منع نمودی وجود ندارد».

***

1. [تخریج مسند أحمد(۳۵/۴۶۵، شماره ۲۱۵۸۹». و ابو داود: کتاب السنة، باب فی القدر، شماره(۴۶۹۹). و ابن ماجه فی المقدمة، باب فی القدر، شماره‌‌(۷۷».] ↩︎
2. [تخریج البخاری: کتاب الاذان، باب الذکر بعد الصلاة، شماره‌‌(۸۴۴). و مسلم: کتاب المساجد و مواضع الصلاة، باب استحباب الذکر بعد الصلاة و بیان صفته، شماره(۵۹۳».] ↩︎