(۱۰۴۷) سوال: مدلِّس کیست؟ و چه چیزی سبب می‌شود که در حدیث تدلیس کند؟

جواب:

مدلِّس کسی است که اشیا را با ظاهری مرغوب نشان می‌دهد، در حالی که چنین نیست. مثلا ماشینش را برق می‌اندازد تا مشتری فکر کند جدید است. یا خانه‌اش را که پر از ترَک و فرو ریختگیست، صاف‌کاری می‌کند تا مردم فکر کنند جدید است. این کار، همان تقلبی است که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از آن نهی کرده و از فاعل آن اعلام برائت می‌کند. چنان که می‌فرماید: «کسی که تقلب کند از ما نیست».^[۱]

اگر منظور سائل از مدلِّس، مدلِّسی است که در علم حدیث به کار می‌رود، تعریف آن با چیزی که ذکر کردیم، فرق چندانی ندارد. مدلس در علم حدیث بدین معنی است که چیزی را به طوری وصف کند که شخص مقابل بپذیرد. در مصطلح حدیث، مدلِّس به کسی مدلّس می‌گویند که حدیث را از شخصی که ملاقات نکرده، روایت می‌کند. اما این روایت را با صیغه‌ای بیان می‌کند که احتمال می‌رود با این شخص ملاقات داشته است. مثلا بگوید: از فلانی روایت است… در حالی که چنین حدیثی را برای او روایت نکرده و مدلّس این حدیث را با واسطه از او شنیده است. اما چنان روایت می‌کند – و اسم واسطه را حذف می‌کند – که انگار سندش متصل است. زیرا صیغه‌ی سند، چنین نشان می‌دهد، در حالی که سند، متصل نیست.

اهل علم ذکر کرده‌اند که احادیث «مُعَنعَن»[۲] از اشخاصی که معروف به تدلیس هستند پذیرفته نمی‌شود، مگر اینکه صریحا از لفظ «حدّثنی» استفاده کنند. یعنی بگوید: «حدّثنی فلان»، یا بگوید: «سمعتُ فلاناً»، یا از الفاظی شبیه اینها استفاده کند. در این حالت و در صورتی که راوی ثقه باشد، روایتش پذیرفته می‌شود. یعنی در صورتی که سبب قبول نشدن روایت او، چیزی جز تدلیس نباشد، روایت با چنین الفاظی، پذیرفته می‌شود.

***

[۱] صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب قول النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم من غشَّنا فلیس منا. حدیث شماره: (۱۰۱). از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا».

[۲] – حدیث «معنعن» حدیثی است که راوی در سند آن از کلمه‌ی «عن» استفاده کند و بگوید: عن فلانٍ عن فلانٍ عن فلان و الی آخر. [مترجم].