۱۱۴۸- وعن عائشةَ رضي الله عنها قالَت: كَانَ رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم يُصَلِّي الضُّحَى أرْبَعاً، وَيَزِيدُ مَا شَاءَ الله. [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: عایشه رضي الله عنها میگوید: «رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم چهار رکعت نماز چاشت میخواند و هرچه خواستِ الله بود، بر آن میافزود».
شرح
این باب دربارهی نماز ضحی (چاشت) است؛ علما گفتهاند: زمان نماز ضحی، از هنگام بالا آمدن خورشید بهاندازهی یک نیزه (پانزده تا بیست دقیقه پس از طلوع خورشید) تا ده دقیقه قبل از زوال آفتاب میباشد. البته بهتر است که در پایان وقت، خوانده شود؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «صَلاَةُ الأَوَّابِينَ حِينَ تَرْمَضُ الْفِصَالُ».([۲]) یعنی: «نماز چاشت، زمانیست که پای بچهشترها از شدت گرما، بسوزد». از اینرو علما گفتهاند: بهتأخیر انداختن دو رکعت ضحی تا پایان وقت، بهتر از خواندن آن در ابتدای وقت است. درست مانند نماز عشا که به تأخیر انداختنِ آن، افضل است؛ مگر زمانی که برای مردم سخت و دشوار باشد.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخی از یارانش از جمله: ابوهریره، ابودرداء و ابوذر# را به خواندن نماز چاشت سفارش نمود؛ چنانکه ابوهریره رضي الله عنه میگوید: «دوستِ عزیزم صلی الله علیه و آله و سلم مرا به روزهی سه روز از هر ماه و دو رکعت نماز چاشت و خواندن وتر پیش از آنکه بخوابم، سفارش فرمود». رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم زمانِ این سه روز را تعیین نکرد؛ عایشه رضي الله عنها میگوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سه روز از هر ماه را روزه میگرفت و برایش مهم نبود که در ابتدای ماه روزه بگیرد یا در میانهی ماه و یا در آخِرِ آن». همچنین مهم نیست که این سه روز، پیاپی و پشت سر هم باشد یا جدا از یکدیگر. در هر صورت، روزه گرفتن سه روز از هر ماه، پاداش فراوانی دارد؛ البته بهترین زمان برای روزه گرفتن در هر ماه، “ایام بیض” است؛ یعنی روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم هر ماه.
سپس رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به ابوهریره رضي الله عنه سفارش فرمود که روزانه دو رکعت نماز چاشت بخواند؛ همانگونه که پیشتر گذشت، وقتِ نماز ضحی (چاشت)، از هنگام بالا آمدن خورشید بهاندازهی یک نیزه تا اندکی پیش از زوال آفتاب میباشد. آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به ابوهریره رضي الله عنه سفارش نمود که پیش از خواب، نماز وتر را بخواند؛ زیرا ابوهریره رضي الله عنه شبها تا دیرهنگام مشغول فراگیریِ احادیث رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بود و بیمِ آن میرفت که خواب بماند و نماز وتر را از دست بدهد. شاهدِ موضوع، اینجاست که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم ابوهریره رضي الله عنه را به پایبندی بر نماز چاشت، سفارش فرمود.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله حدیث ابوذر رضي الله عنه را آورده است؛ حدیثی بدین مضمون که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «هر صبح (هر روز) در برابر هر مفصل انسان، یک صدقه لازم است». علما رحمهمالله گفتهاند: در پیکرِ هر انسانی سیصد و شصت مفصل وجود دارد و بر هر مفصلی، یک صدقه لازم است؛ زیرا الله متعال بر آدمیزاد منت نهاده و به لطف خویش، او را زنده گردانیده و به او نعمت تندرستی و زندگی عنایت فرموده است. پس باید در ازای هر مفصلی، سپاسگزار باشیم و صدقه ای بدهیم؛ اما این صدقه، با صدقهی مالی تفاوت دارد و شامل همهی گفتارها و کارهاییست که مایهی تقرب و نزدیکی به الله عزوجل میباشد؛ مانند: ذکر و یادِ الله عزوجل، یا بذل و بخششِ مال و امثالِ آن. لذا همانگونه که در حدیث آمده است: «هر “سبحانالله” گفتن، یک صدقه است؛ هر “الحمدلله” گفتن، یک صدقه است؛ هر “لاإلهإلاالله” گفتن، یک صدقه است؛ هر “اللهاکبر” گفتن، یک صدقه است؛ هر امر به معروف، صدقهایست؛ هر نهی از منکر، صدقه است». بدینسان این امکان برای انسان فراهم میشود که روزانه سیصد و شصت صدقه بدهد؛ اما «به جای همهی اینها، خواندن دو رکعت نماز ضحی کافیست». و این، از لطف و رحمتِ بیکران الاهیست که به جای صدقه دادن در برابر هر یک از اندام و مفاصل خویش، کارهای نیکی انجام دهیم یا به جای اینهمه کار نیک و پسندیده، دو رکعت نماز چاشت بخوانیم.
لذا شایسته است که انسان در سفر و حضر بر خواندن دو رکعت نماز چاشت، پایبند باشد. اما نماز چاشت، چند رکعت است؟ میگوییم: لااقل، دو رکعت و حداکثر، هرچه الله بخواهد و توفیق دهد؛ مهم، این است که انسان به خواندن این نمازِ پُرفضیلت پایبند باشد. از اینرو عایشه رضي الله عنها میگوید: «رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم چهار رکعت نماز چاشت میخواند و هرچه خواستِ الله بود، بر آن میافزود». عایشه رضي الله عنها اندازهی مشخص و محدودی برای نماز چاشت، بیان نکرد؛ لذا دیدگاهِ کسانی که بنا بر حدیث فاخته رضي الله عنها بیشترین رکعتهای این نماز را هشت رکعت گفتهاند، جای بحث و تأمل دارد؛ زیرا حدیث فاخته رضي الله عنها بیانگر یک پیشآمد است؛ به عبارتِ سادهتر: فاخته به حسب تصادف مشاهده کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در هنگامِ چاشت، هشت رکعت نماز گزارد و این، دلیلِ بر حصر نیست.
از اینرو میگوییم: کمترین رکعتهای نماز چاشت، دو رکعت است و بیشترینش، محدود و محصور به عددِ معیّنی نیست؛ لذا هر تعداد رکعت که میخواهید، نماز ضحی بخوانید؛ مانند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که چهار رکعت و گاه هشت رکعت میگزارد. انسان باید قدر عمر خویش را بداند و از این فرصت در جهت انجام کارهای نیک و پسندیده استفاده کند؛ زیرا آنگاه که مرگش فرا رسد، بر اوقات تلفشده حسرت میخورد و بهخاطر لحظاتِ عمرش که در جهت نزدیکی جستن به الله عزوجل سپری نشده است، پشیمان میگردد؛ آری! هر دم از عمر که در غفلت بگذرد، زیانِ بزرگیست. پس فرصتها را غنیمت بشماریم و هر فرصتی را در ذکر و یادِ الله و تلاوت قرآن و ارتباط با پروردگار خویش سپری کنیم و با اینکه در زمین هستیم، قلب خویش را با پروردگارمان که در آسمان است، پیوند دهیم و لحظهای از یادِ او غفلت نورزیم و با قلب و زبان، و با اعمال و کردارِ پسندیده، به یادِ الله عزوجل باشیم که دنیا، برای هیچکس پاینده نیست.
به گذشتگان و مردمانی بنگر که سالها و قرنها پیش دنیا را ترک کردند و اینک اثری از آنها نیست؛ به دوستانت بنگر که دیروز با هم، خوش و خرم بودید؛ اما اینک کجایند؟ آری؛ اینک در قبرهایشان در گرو اعمال خویش هستند. به این بیندیش که هرچه عمر کنی – کم یا زیاد- چنین روزی در انتظار توست و باید پاسخگوی اعمال خویش باشی. الله متعال میفرماید:
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحٗا فَمُلَٰقِيهِ ٦﴾ [الانشقاق: ٦]
ای انسان! بهیقین که تو تا ملاقات پروردگارت در تلاشی سخت خواهی بود و سپس ملاقاتش خواهی کرد.
پس ای برادر و ای خواهر مسلمان! فرصتها را غنیمت شمار که روز رستاخیز، اموال و اولادت هیچ سودی برایت ندارد و تنها در صورتی رستگار میگردی که با دلی سالم و پاک نزد الله عزوجل حاضر شوی. از الله متعال میخواهم که ما را جزو کسانی قرار دهد که با دلی پاک و سالم نزدش حاضر میشوند و از او مسألت دارم که ما را بر توحید و ایمان، از دنیا ببرد؛ بهیقین که او بر هر کاری تواناست.
([۱]) صحیح بخاری، ش: (۱۱۷۸، ۱۹۸۱)؛ و صحیح مسلم، ش: ۷۲۱.
([۲]) صحیح مسلم، ش: (۱۲۳۷، ۱۲۳۸) بهنقل از زید بن ارقم رضي الله عنه.