۱۰۸۹- عن جابرِ بْنِ سَمُرَةَ رضي الله عنهما قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فَقال: «ألا تَصُفُّونَ كَمَا تَصُفُّ المَلائِكَةُ عِندَ رَبِّهَا؟» فَقُلنَا: يَا رَسُول اللهِ، وَكَيفَ تَصُفُّ المَلائِكَةُ عِندَ رَبِّهَا؟ قَالَ: «يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ الأُوَلَ، وَيَتَرَاصُّونَ في الصَّفِّ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: جابر بن سمره رضي الله عنهما میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم نزدمان آمد و فرمود: «چرا آنگونه که فرشتگان نزد پروردگارشان به صف میایستند، صف نمیبندید؟» گفتیم: ای رسولخدا! فرشتگان نزد پروردگارشان چگونه صف میبندند؟ فرمود: «صفهای جلو را بهترتیب کامل میکنند و در صف، کنار هم قرار میگیرند و به هم میچسبند (و جای خالی نمیگذارند)».
شرح
نووی رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» بابی در فضیلت صف نخست و برابر نمودن صفها و تکمیل آنها بهترتیب گشوده و در این باب به مسایل مذکور پرداخته و احادیثی در اینباره آورده است؛ از جمله حدیثی بدین مضمون که جابر بن سمره رضي الله عنهما میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم نزدمان آمد و فرمود: «چرا آنگونه که فرشتگان نزد پروردگارشان به صف میایستند، صف نمیبندید؟»
فرشتگان، عبادتهای گوناگونی دارند و آنگونه که الله عزوجل میفرماید:
﴿وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَنۡ عِندَهُۥ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَلَا يَسۡتَحۡسِرُونَ ١٩ يُسَبِّحُونَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لَا يَفۡتُرُونَ ٢٠﴾ [الانبياء: ١٩، ٢٠]
از عبادتش سر نمیتابند و خسته نمیشوند؛ شب و روز تسبيح مىگويند و سستی نمیکنند.
نفرمود: در بخشی از شب و روز، تسبیح میگویند؛ بلکه آنها همواره و در همهی اوقات، مشغول تسبیحاند و از جملهی عبادتهایشان، این است که نزد الله عزوجل صف میبندند؛ همانگونه که الله متعال از زبان فرشتگان میفرماید:
﴿وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلصَّآفُّونَ ١٦٥ وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلۡمُسَبِّحُونَ ١٦٦﴾ [الصافات : ١٦٥، ١٦٦]
و ما همگی (برای اجرای فرمان الله) به صف ایستادهایم. و ما همگی تسبیحگوییم.
اما فرشتگان چگونه صف میبندند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چگونگی صف بستن فرشتگان را بیان نموده و فرموده است: «صفهای جلو را بهترتیب کامل میکنند و در صف، کنار هم قرار میگیرند و به هم میچسبند (و جای خالی نمیگذارند)».
این، سنت و روش ایستادن فرشتگان در نزد الله عزوجل میباشد؛ پس شایسته است که بنا بر رهنمود رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم ما نیز هنگام نماز به همین شکل صف ببندیم و به هم بچسبیم و هیچ جایی را خالی نگذاریم؛ بلکه برای دستیابی به صف نخست تلاش کنیم و بکوشیم که همواره در صفِ اول قرار بگیریم؛ زیرا همانگونه که در حدیث ابوهریره رضي الله عنه آمده است، رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر مردم از فضیلت اذان و صف اول آگاه بودند و برای دستیابی به آن چارهای جز قرعهکشی نداشتند، بهقطع قرعهکشی میکردند». این، بیانگر فضیلت صف نخست است و نشان میدهد که صفها باید پُر و بههم پیوسته باشند و تا صفِ جلو کامل نشده است، بستنِ صف بعدی، پسندیده نیست.
لذا در بستن صفها، سه نکته حایز اهمیت است:
- تا صفِ جلو کامل نشده است، نباید در صف بعدی بایستیم.
- صفها باید برابر و در یک خط باشند.
- نمازگزاران باید به هم بچسبند و فاصله ای در میان آنها نباشد؛ بدینسان که هر نمازگزاری، پا و شانهاش را به پا و شانهی نمازگزاری که در کنارِ اوست، بچسباند؛ زیرا اگر اندکی نیز از یکدیگر فاصله داشته باشند، شیاطین همانند بزغالهها خود را در میانشان جای میدهند و حواسشان را پَرت میکنند؛ اما یادآوری دو نکته ضروریست:
- منظور از به هم چسبیدن، این نیست که مزاحمِ دیگران شویم؛ بلکه منظور، این است که در کنار یکدیگر قرار بگیریم و هیچ جایی را در داخل صف، خالی نگذاریم.
- برای دستیابی به صف اول، رزرو کردن جا با کتاب یا جانماز و امثالِ آن، روا نیست؛ برخی برای گرفتنِ جا در صف اول، این کار را میکنند؛ انگار محلی را که رزرو کردهاند، ملکِ شخصیِ آنان است. حتی مشاهده شده که شخصی به مسجد میآید و در جایی که چیزی هم آنجا نبوده است، مینشیند؛ اندکی بعد شخصی دیگر میآید و اعتراض میکند که «چرا جای من را گرفتهای؟! اینجا، جای من است». گویا آنجا را از جیب خود خریده است! مساجد، از آنِ الله متعال میباشد و هرکه زودتر به مسجد بیاید، حقّ تقدم دارد. لذا شایسته است که از چنین کارهایی بپرهیزیم؛ استادمان، علامه عبدالرحمن السعدی رَحِمَهُالله گفته است: رزرو کردن جا در مسجد، حرام میباشد؛ حتی برخی از علما گفتهاند: بیمِ آن میرود که نمازِ چنین کسی، درست نباشد؛ زیرا کارَش به این میماند که در مکانی غصبی نماز بخواند؛ لذا اینکه رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر مردم از فضیلت اذان و صف اول آگاه بودند و برای دستیابی به آن چارهای جز قرعهکشی نداشتند، بهقطع قرعهکشی میکردند»، بدین معناست که انسان، زودتر به مسجد بیاید. یکی از بدیهای رزرو کردن جا، این است که انسان، خیالش راحت میشود و با خود میگوید: جایِ من که رزرو است؛ لذا دیر به مسجد میرود و خیرِ فراوانی را از دست میدهد.
گفتنیست: اگر کسی پیش از دیگران به مسجد آمد و بنا به ضرورتی مانند تلاوت قرآن یا خواندن نماز و حتی خوابیدن، ناگزیر شد که جایش را ترک کند، ایرادی ندارد که پس از انجام کارَش، به محل خویش بازگردد؛ زیرا حقّ اوست. البته باید پیش از اینکه صفها بسته شود، به محلِ خود برگردد؛ نه اینکه از روی گردنِ مردم عبور کند. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مردی را دید که از روی گردن مردم میگذشت تا خود
را به جلو برساند؛ رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «بنشین که به مردم آزار رساندی».
از حدیث ابوهریره رضي الله عنه چنین برمیآید که در شرایط خاص قرعهکشی در زمینهی کارهایی که مایهی تقرب به الله متعال است، جایز میباشد؛ یعنی: اگر مؤذنی تعیین نشده باشد و دو نفر با شرایط و ویژگیهای یکسان بر سرِ اینکه کدامیک از آنها اذان دهد، اختلاف پیدا کنند، در میان آندو قرعهکشی میکنیم و قرعه به نام هرکه افتاد، همو اذان میگوید. اما متأسفانه امروزه مشاهده میشود که وقتی چند نفر با هم به مسافرت میروند یا در جایی هستند، برای اذان گفتن یکدیگر را تعارف میکنند؛ گویا از فضیلت اذان بیخبرند و نمیدانند که هر درخت و سنگ و کلوخی که صدای مؤذن را میشنود، روز قیامت به نفعش گواهی میدهد. پس همواره برای کسب این فضیلت، بکوشید و سعی کنید که برای اذان گفتن از دیگران سبقت بجویید. از الله متعال میخواهیم که ما را جزو پیشگامان کارهای نیک بگرداند و توفیقمان دهد که در انجام کارهای نیک از دیگران پیشی بگیریم؛ بهیقین الله بر هر کاری تواناست.