۹۷۰- وعن أَبي قتادة رضي الله عنه قال: كَانَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ، فَعَرَّسَ بِلَيْلٍ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينهِ، وَإِذَا عَرَّسَ قُبَيلَ الصُّبْحِ نَصَبَ ذِرَاعَهُ، وَوَضَعَ رَأسَهُ عَلَى كَفِّهِ. [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوقتاده رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم هنگامیکه در سفر بود، اگر در شب توقف میکرد، بر پهلوی راست خود میخوابید؛ اما اگر کمی پیش از صبح توقف مینمود، دست خود را از قسمت آرنج بالا میگرفت و سرش را بر روی کف دستش میگذاشت.
[نووی گوید: علما گفتهاند: بدان سبب ساعدِ دست خویش را بالا میگرفت که در خواب عمیق فرو نرود و نماز صبح فوت نشود یا بهتأخیر نیفتد.]
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در این باب آداب فراوانی دربارهی سفر و خوشرفتاری با حیوانات سواری آورده است؛ زیرا کسی که با شتر، یا الاغ، یا اسب و قاطر سفر میکند، دربارهی آنها مسؤول است و باید مراعاتشان کند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حج وداع بر شتر خویش سوار بود و در سربلندیها مقداری افسار را پایین میانداخت تا افسار، شتر را اذیت نکند. یکی از آداب سفر، این است که وقتی انسان در ایام یا مسیری سرسبز سفر میکند، حیوان را تند نراند و بهرهی حیوان از زمین را به او بدهد؛ یعنی: بگذارد تا حیوان بچرد. زیرا وقتی حیوان را آرام براند، حیوان فرصت چریدن در حال حرکت نیز پیدا میکند. اما اگر خشکسالی بود و گیاهی در زمین وجود نداشت، حیوان را تند برانید؛ زیرا اگر آرام حرکت کنید، مدت سفر طولانی میشود و گیاهی هم در زمین نیست که حیوان از آن بچرد؛ در نتیجه توان و نیروی حیوان تحلیل میرود. اینجاست که حکمت و فرزانگی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از پیش نمایان میشود و درمییابیم که الله متعال به او بینشی داده بود که هم به مسایل و منافع انسانها اهمیت میداد و هم به مصالح حیوانات. از اینرو مسافران را رعایت این آداب رهنمون شد. همچنین فرمان داد که اگر در سفر برای استراحت توقف کردیم، نباید در راه یا جاده بخوابیم؛ زیرا گذرگاه حیوانات است و مردم در این مسیرها یا جادهها حرکت میکنند و ممکن است کسی بیخبر سر رسد و برخوردی صورت بگیرد و در جاده بیفتد. همچنین راهها، محل جمع شدن گزندگان است؛ زیرا گاه پسماندههایی از خوراکیهای رهگذران در راه میافتد و حشرات و گزندگان فراوانی جمع میشنود. از اینرو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمان داد که برای اتراق کردن و خوابیدن، از جاده فاصله بگیریم تا نه برای سایر رهگذران مشکلی ایجاد شود و نه خودمان در معرض اذیت و آزار حشرات و گزندگان قرار بگیریم. بهویژه در جادههای امروزی که دور شدن از حاشیهی جاده، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا اتفاق یک لحظه میافتد و ممکن است رانندهی خوابآلود باشد و با کسانی که در کنار جاده خوابیدهاند، تصادف کند و بدین ترتیب حادثهی دلخراشی روی دهد. لذا از توقف و خوابیدن در کنار جادهها، بهویژه در کنار بزرگراهها خودداری کنید و خود و دیگران را در معرض خطر قرار ندهید. این، رهنمود رسول هدایت صلی الله علیه و آله و سلم است.
همچنین روش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در سفر این بود که اگر در آغاز شب برای استراحت توقف میکرد، بر پهلوی راستش دراز میکشید و راحت میخوابید؛ اما اگر اندکی پیش از صبح توقف میکرد، استراحتی کوتاه میفرمود و برای اینکه خوابش سنگین نشود و نماز صبح را از دست ندهد یا نمازش بهتأخیر نیفتد، ساعدِ دست خود را بالا میگرفت و سرش را روی کف دستش میگذاشت. این، اشارهایست بهاینکه انسان، هم باید به استراحتش اهمیت دهد و هم عبادت پروردگارش را از یاد نبرد. وقتی انسان در ابتدای شب میخوابد، بهاندازهی کافی استراحت میکند و سیرخواب میشود و بهسادگی برای نماز برمیخیزد؛ اما کسی که در پایان شب یا دیرهنگام میخوابد، نباید با اطمینان یا بهگونهای بخوابد که در خواب عمیق فرو برود؛ بلکه به پیروی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به روشی بخوابد که گویا بیدار است تا خوابش سنگین نشود و نماز صبحش را از دست ندهد. لذا چه خوب است که زنگ هشدارِ ساعت خود را فعال کنیم تا با زنگ ساعت بیدار شویم و نمازمان فوت نشود؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم از ان جهت ساعدِ دست خود را بالا گرفت که در خواب عمیق فرو نرود و بهسادگی بیدار شود. لذا استفاده از ساعت زنگدار برای بیدار شدن، خوب و پسندیده است.