۹۳۰- عن ابن عمر رضي الله عنهما أنَّ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم عاد سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ وَمَعَهُ عَبدُ الرَّحْمنِ بْنُ عَوفٍ، وَسَعدُ بْنُ أَبي وَقَّاصٍ، وَعَبْدُ اللهِ بْنُ مَسْعُودٍ رضي الله عنهم؛ فَبَكَى رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، فَلَمَّا رَأى القَوْمُ بُكَاءَ رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم بَكَوْا، فَقَالَ: «ألا تَسْمَعُونَ؟ إنَّ الله لا يُعَذِّبُ بِدَمْعِ العَينِ، وَلا بِحُزنِ القَلبِ، وَلَكِنْ يُعَذِّبُ بِهذَا أَوْ يَرْحَمُ». وَأشَارَ إِلَى لِسَانِهِ. [متفق عليه]([۱])
ترجمه: ابنعمر رضي الله عنهما میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بههمراهِ عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابیوقاص و عبدالله بن مسعود رضي الله عنهم به عیادتِ سعد بن عباده رضي الله عنه رفت. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به گریه افتاد. مردم با دیدنِ گریهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گریستند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مگر نمیدانید که الله بهخاطر اشکِ چشم و غمِ دل، عذاب نمیکند؛ بلکه بهخاطر این، عذاب میدهد یا رحم میفرماید»؛ و به زبان خود اشاره کرد.
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» میگوید: جواز گریستن بر مُرده بدونِ مرثیهخوانی و نوحهگری».
گریستن بر مرده، گاه به مقتضای طبیعتِ بشریست؛ یعنی انسان ناخواسته و بیآنکه خود بخواهد، میگرید. این گریستن، ایرادی ندارد و گناهی در آن نیست؛ بلکه همانگونه که در این حدیث آمده، جزو خُلق و خوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده و نشانگرِ مهربانی و دلسوزیِ انسان است. گریه، گاه از روی تکلف و با مرثیهخوانی و نوحهگریست که انسان با چنین گریستنی گنهکار میگردد. مرثیهخوانی، به معنای برشمردنِ نیکیهای مُرده در ضمنِ گریستن بر اوست. مثلاً شخصی بر مردهای بگرید و بگوید که فلانی، چنین و چنان بود و بدینسان از او تعریف و تمجید کند. نوحهگری به معنای گریستن با شیون و فریاد و درآوردنِ صداهایی از خود، مانندِ صدا و بقبقو کردنِ کبوتر است. نوحهگری، حرام میباشد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم زنِ نوحهخوان و شنوندهی آنرا نفرین کرده است.([۲]) اما گریستنِ طبیعی بر مُرده که از روی قصد و اراده نیست و نشانهی اندوه و مهربانیست، ایرادی ندارد. همانگونه که در حدیث یادشده از سوی مؤلف رَحِمَهُالله آمده است: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم بههمراهِ عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابیوقاص و عبدالله بن مسعود رضي الله عنهم به عیادتِ سعد بن عباده رضي الله عنه رفت. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به گریه افتاد. مردم با دیدنِ گریهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گریستند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مگر نمیدانید که الله بهخاطر اشکِ چشم و غمِ دل، عذاب نمیکند»؛ یعنی: نه شخصی را که غمگین است و میگرید و نه مُرده را. «بلکه بهخاطر زبان، عذاب میدهد یا رحم میفرماید»؛ یعنی: چیزی که باعثِ عذاب شدنِ انسان میشود، گفتنِ سخنان حرام است. لذا روشن شد که گریستن بر مرده، در صورتیکه بهاقتضای طبیعت و سرشتِ انسان و بدون مرثیهخوانی و نوحهگری باشد، ایرادی ندارد و جزو خلق و خوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است. والله اعلم.
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۱۳۰۴؛ و صحیح مسلم، ش: ۹۲۴.
([۲]) ضعیف است؛ ر.ک: إرواء الغلیل، ش: ۷۶۹؛ ضعیف الجامع، ش: ۴۶۹۰؛ و ضعیف أبی داود، ش: ۶۸۵.