۳۴۶- عن ابن عمر رضي اللهُ عنهما أَنَّ النَّبيَّ صلی الله علیه و آله و سلم قال: «إِنَّ أَبرَّ البرِّ أَنْ يصِلَ الرَّجُلُ وُدَّ أَبِيهِ».
وعن عبدِ الله بن دينارٍ عن عبد الله بن عمر رضي اللهُ عنهما أَنَّ رجُلاً مِنَ الأَعْرابِ لقِيهُ بِطرِيق مكَّة، فَسلَّم عَليْهِ عَبْدُ الله بْنُ عُمر وحملهُ على حمارٍ كَانَ يرْكَبُهُ، وأَعْطَاهُ عِمامةً كانتْ على رأْسِه، قال ابنُ دِينَار: فقُلنا له: أَصْلَحكَ الله إِنَّهمْ الأَعْرابُ وهُمْ يرْضَوْنَ بِاليسِير. فقال عبدُ الله بنُ عمر: إِنَّ هذا كَان ودًّا لِعُمَرَ بن الخطاب رضي الله عنه، وإِنِّي سمِعْتُ رسولَ اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «إِنَّ أَبرَّ البِرِّ صِلةُ الرَّجُلِ أَهْلَ وُدِّ أَبِيهِ».
وفي روايةٍ عن ابن دينار عن ابن عُمَر أَنَّهُ كَانَ إِذا خرج إلى مَكَّةَ كَانَ لَهُ حِمارٌ يَتَروَّحُ عليْهِ إذا ملَّ رُكُوب الرَّاحِلَةِ، وعِمامةٌ يشُدُّ بِها رأْسه، فَبيْنَا هُو يوْمًا على ذلِكَ الحِمَارِ إذْ مَرَّ بِهِ أَعْرابي، فقال: أَلَسْتَ فُلانَ بْنَ فُلان؟ قال: بلَى، فَأَعْطَاهُ الحِمَار، فقال: ارْكَبْ هذا، وأَعْطاهُ العِمامةَ وقال: اشْدُدْ بِهَا رأْسَك، فقال لَهُ بَعْضُ أَصْحابِه: غَفَر الله لَك، أَعْطَيْتَ هذَا الأَعْرابيِّ حِمارًا كنْتَ تَروَّحُ عليْه، وعِمامَةً كُنْتَ تشُدُّ بِهَا رأْسَكَ؟ فقال: إِنِّي سَمِعْتُ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم يُقول: «إِنَّ مِنْ أَبَرِّ البِرِّ أَنْ يَصِلَ الرَّجُلُ أَهْلَ وُدِّ أَبِيهِ بَعْد أَنْ يُولِّىَ». وإِنَّ أَبَاهُ كَانَ صَدِيقاً لِعُمر رضي الله عنه. [همهی این روایتها را مسلم، نقل کرده است.]([۱])
ترجمه: ابنعمر رضي الله عنهما میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «بهترین نیکی، اینست که شخص با دوستان پدرش ارتباط داشته باشد (و حقّ دوستی آنها با پدرش را ادا کند)».
عبدالله بن دینار میگوید: صحرانشینی، در راه مکه با عبدالله بن عمر رضي الله عنه روبهرو شد؛ عبدالله بن عمر به او سلام گفت و او را بر الاغی که خود سوارش بود، سوار کرد و عمامهای را که بر سر داشت، به او بخشید. ابندینار میگوید: به او گفتیم: الله تو را اصلاح کند؛ اینها، صحرانشین هستند و به اندک بخششی راضی میشوند. عبدالله بن عمر رضي الله عنه فرمود: این شخص، دوست پدرم (عمر بن خطاب رضي الله عنه) بوده است و من از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که میفرمود: «بهترین نیکی، اینست که شخص، با دوستان پدرش ارتباط داشته باشد».
در روایتی دیگر از ابندینار نقل شده است که عبدالله بن عمر رضي الله عنهما هرگاه از مدینه به مکه میرفت، الاغی با خود داشت که وقتی از سواریِ شتر خسته میشد، برای استراحت روی الاغ مینشست؛ وی، عمامهای داشت که بر سرش میبست. یک روز که سوارِ الاغش بود، صحرانشینی از کنارش گذشت. عبدالله از او پرسید: آیا تو، فلان پسر فلانی نیستی؟ پاسخ داد: بله. عبدالله رضي الله عنه الاغش را به او داد و به او گفت: سوار شو، و عمامهاش را به او بخشید و گفت: این را به سر خود ببند. یکی از همراهان عبدالله رضي الله عنه به او گفت: الله، تو را ببخشد؛ الاغی را که برای استراحت خود داشتی، به او بخشیدی و عمامهای را که بر سَرَت میبستی، به او دادی؟! پاسخ داد: من از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: «یکی از بهترین نیکیها، اینست که شخص پس از وفات پدرش با دوستان او ارتباط داشته باشد»؛ و پدر این مرد، از دوستان پدرم بود.
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله پس از ذکر احکام مربوط به نیکی به پدر و مادر و صلهی رحم، به موضوع ارتباط با دوستان پدر و مادر یا دوستان خویشاوندان پرداخته است؛ و این به سبب پیوندیست که میان آنها و خویشاوندانش یا میان آنها و پدر و مادرش وجود داشته است. سپس داستان شگفتانگیزی از ابنعمر رضي الله عنهما نقل کرده است؛ ابنعمر رضي الله عنه هرگاه برای ادای حج به مکه میرفت، الاغی با خود داشت که چون از سواریِ شتر خسته میشد، روی الاغ مینشست تا استراحت کند. زیرا سواریِ الاغ خستگی کمتری دارد.
روزی از روزها، صحرانشینی او را دید؛ ابنعمر رضي الله عنه از او پرسید: تو، فلان پسر فلانی نیستی؟ پاسخ داد: آری؛ من، پسر فلانی هستم. ابن عمر رضي الله عنه از الاغ پیاده شد و به او آن مرد گفت: این الاغ را بگیر و سوار شو. آنگاه عمامهای را که برسر خود میبست به او بخشید و به او گفت: این عمامه را بر سَرَت ببند. به عبدالله بن عمر گفتند: الله، تو را اصلاح کند؛ یا الله، تو را ببخشد؛ اینها صحرانشین هستند و به اندک بخششی راضی میشوند. منظورشان، این بود که چرا از الاغت پیاده شدی و الاغ و عمامهات را به این مرد دادی؟ او به بخششی کمتر از این هم راضی بود. عبدالله بن عمر رضي الله عنهما پاسخ داد: من، از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: «بهترین نیکی، اینست که شخص ارتباطش را با دوستانِ پدرش حفظ کند». یعنی وقتی پدر یا مادرش یا یکی از نزدیکانش، از دنیا رفت، به دوستِ او نیکی کند؛ هرچند دوست خودش نیست. پدرِ آن صحرانشین نیز دوست عمر رضي الله عنه بود؛ از اینرو عبدالله بن عمر رضي الله عنهما فرزندِ دوست پدرش را گرامی داشت و به او هدیه داد.
این روایت، نشانگر میزان پیروی صحابه رضي الله عنهم از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و شوق و اشتیاق وافر آن به انجام کارهای نیک است؛ زیرا عبدالله بن عمر رضي الله عنه از حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بهره جست و بدان سبب که پدرِ این صحرانشین، دوست پدرش بود، این مرد را گرامی داشت؛ لذا اگر پدر این مرد را میدید که دوست عمر رضي الله عنه بود، چه میکرد؟ بهطور قطع بیش از این به او احترام میگذاشت.
از این حدیث چنین برداشت میکنیم که باید احترام مردانی را که دوست پدرمان بودهاند، حفظ کنیم؛ همچنین باید با زنانی که با مادرمان دوست بودهاند، برخورد محترمانهای داشته باشیم و احترامشان را حفظ نماییم. این، یکی از بهترین نیکیهاست.
این حدیث، همچنین نشانگر گستردگی رحمت الله متعال است؛ زیرا دروازهی نیکی، دروازهی وسیع و گستردهایست که به پدر و مادر منحصر نیست؛ بلکه دامنهی این نیکی، به دوستان آنها نیز میرسد. یعنی اگر به دوستان پدر و مادر خویش نیکی کنیم، گویا به والدین خود نیکی کردهایم و بدینسان سزاوار اجر و ثواب شدهایم. و این، از لطف بیکران الله عزوجل میباشد که دروازههای خیر و نیکی را به صورتی گسترده و فراوان به روی بندگانش گشوده است تا از هر طرف، به سوی آن روی بیاورند.
از الله متعال بخواهیم که همهی ما را در جرگهی نیکوکاران قرار دهد؛ بهیقین او، بخشندهی بزرگوار است. وصلی اللهُ وسلّم علی نبیّنا محمد وعلی آله وصحبه أجمعین.