۳۱۸- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «لا يَجْزِي ولَدٌ والِداً إِلاَّ أَنْ يَجِدَهُ مملُوكا، فَيَشْتَرِيَه، فَيَعْتِقَهُ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هیچ فرزندی، نمیتواند حق پدرش را ادا کند، مگر اینکه پدرش را بردهی کسی ببیند و او را خریداری و آزاد کند».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله، میگوید: «باب نیکی به پدر و مادر و رعایت پیوند خویشاوندی». وی، بهپیروی از متون و دادههای شرعی، از نیکی به پدر و مادر، به «بِرُّ الْوَالِديْنِ» و از پیوند خویشاوندی به «صلهی رحم» تعبیر کرده است. نیکی به پدر و مادر، از مهمترین و بزرگترین عبادتهاست و پس از اطاعت از الله و پیامبرش، در ردهی دوم اهمیت قرار دارد. همانطور که مشاهده میکنید مؤلف رَحِمَهُالله، آیههای فراوانی در این باره ذکر کرده است. همهی این آیات، نشانگر حقوق بزرگیست که پدر و مادر بر فرزندان خود دارند. الله متعال، به سختیهایی اشاره فرموده است که مادر برای فرزندش متحمل میشود؛ مادر از زمانی که باردار میگردد تا هنگامی که وضع حمل میکند، دچار ضعف روزافزون میشود تا اینکه سختیهای زایمان را پشت سر میگذارد و پس از تحمل اینهمه سختی، فرزندش را به دنیا میآورد. همانگونه که الله عزوجل میفرماید:
﴿حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ كُرۡهٗا وَوَضَعَتۡهُ كُرۡهٗا﴾ [الأحقاف: ١٥]
مادرش با تحمل رنج و سختی به او باردار شد و با رنج و سختی، او را به دنیا آورد.
سپس الله متعال، سختترین دوران زندگی پدر و مادر را بیان فرموده است: ﴿إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ﴾ [الإسراء: ٢٣] یعنی: «و چون یکی از آنها یا هر دوی آنها نزدت به سن پیری رسیدند، کوچکترین سخن ناخوشایندی به آنان نگو». زیرا وقتی پدر و مادر، پیر میشوند، ضعیف و ناتوان شده، نیازمندِ فرزندانشان میگردند؛ با این حال، الله متعال دستور میدهد که کوچکترین سخن ناخوشایندی به آنها نگو؛ یعنی به آنها نگو که از دست شما خسته شدم. بلکه رفتار نیک و پسندیده ای با آنان داشته باش و وقتی سخن میگویند یا بهانهجویی میکنند، بر سرِشان فریاد نزن: ﴿وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا ٢٣﴾ یعنی: «و به آنان، سخن نیکی بگو». به عبارت دیگر پاسخشان را بهنیکی بده؛ چون حق زیادی بر تو دارند.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله، حدیثی بدین مضمون ذکر کرده است که ابن مسعود رضي الله عنه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسید: کدامین عمل نزد الله متعال، پسندیدهتر است؟ فرمود: «نمازِ سرِ وقت». و باز سؤال کرد: سپس کدامین عمل؟ فرمود: «نیکی به پدر و مادر». پرسید: سپس چه عملی؟ فرمود: «جهاد در راه الله». بدینسان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیکی به پدر و مادر را پیش از جهاد در راه الله ذکر کرد. اگر ابنمسعود رضي الله عنه بیش از این هم سؤال میکرد، رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم پاسخش را بهروشنی میداد.
این، نشانگر اهمیت نیکی به پدر و مادر است. نیکی به پدر و مادر، دامنهی گستردهای دارد که شامل خوشرفتاری و خوشزبانی با آنان و نیز حمایت مالی از آنهاست؛ البته در حد توان. زیرا الله متعال دستور داده است: تا آنجا که میتوانید، یعنی در حد توان خود، تقوا پیشه کنید. در برابرِ نیکی به پدر و مادر، نافرمانی از آنها قرار دارد.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله دومین حدیث ذکر کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «هیچ فرزندی، نمیتواند حق پدرش را ادا کند، مگر اینکه پدرش را بردهی کسی ببیند و او را خریداری و آزاد کند». زیرا بدینسان پدرش را از قید بردگی انسان، آزاد میکند. این حدیث بدین معنا نیست که هرکس، پدرش را بردهی کسی ببیند و او را خریداری کند، پدرش در قید بردگی او درمیآید؛ بلکه بلافاصله پس از پرداخت پول آزادیاش، پدرش آزاد میشود و نیازی به این نیست که فرزند، آزادی پدرش را اعلام کند؛ مادر نیز همین حکم را دارد. و این، نشاندهندهی عظمت حقوق پدر و مادر است.