۲۲۲- وعن أَبي قَتَادَةَ الْحارثِ بنِ ربعي رضي الله عنه عن رسولِالله صلی الله علیه و آله و سلم أَنَّهُ قَام فِيهمْ، فذَكَرَ لَهُمْ أَنَّ الْجِهادَ فِي سبِيلِ الله، وَالإِيمانَ بِالله أَفْضلُ الأَعْمالِ، فَقَامَ رَجلٌ فقال: يا رسولالله! أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ الله، تُكَفَّرُ عنِّي خَطَايَايَ؟ فقال لَهُ رسولُالله صلی الله علیه و آله و سلم: «نعَمْ إِنْ قُتِلْتَ فِي سَبِيلِ الله وأَنْتَ صَابرٌ مُحْتَسِبٌ، مُقْبِلٌ غيْرَ مُدْبرٍ». ثُمَّ قال رسولُالله صلی الله علیه و آله و سلم: «كيْف قُلْت؟» قال: أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيل الله، أَتُكَفَّرُ عنِّي خَطَاياي؟ فقال رسولُالله صلی الله علیه و آله و سلم: «نَعمْ وأَنْت صابِرٌ مُحْتَسِب، مُقبِلٌ غَيْرَ مُدْبِر، إِلاَّ الدَّيْن فَإِنَّ جِبْرِيلَ قال لِي ذلِكَ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوقتاده، حارث بن رِبعی رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم در میان یارانش ایستاد و این نکته را برای آنها بیان کرد که جهاد در راه الله و ایمان به او، برترین اعمال بهشمار میروند. مردی برخاست و گفت: ای رسولخدا! به من بگویید: اگر در راه الله کشته شوم، گناهانم بخشیده میشوند؟ رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به او فرمود: «آری؛ اگر با صبر و پایداری و به امید پاداش، هنگامِ رویارویی با دشمن فرار نکنی و کشته شوی، گناهانت بخشیده میشود». سپس رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «چه گفتی؟» عرض کرد: به من بگویید: اگر در راه الله کشته شوم، گناهانم بخشیده میشود؟ فرمود: «آری؛ اگر با صبر و پایداری و به امید پاداش، هنگامِ رویارویی با دشمن، فرار نکنی و کشته شوی، گناهانت بخشیده میشود، جز بدهی یا قرضی که بر عهدهی توست. این را جبرئیل به من گفت».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله، حدیثی دربارهی فضیلت جهاد و شهادت در راه الله ذکر کرده است؛ همانطور که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم خبر داده، جهاد در راه الله، بلندترین و رفیعترین قسمتِ اسلام است و شهادت در راه الله، باعث آمرزش همهی گناهان، جز قرض (بدهی) است. همچنین اگر کسی در اموال غنیمت کوچکترین خیانتی کند و کشته شود، شهید بهشمار نمیآید.
بُرده و عبا، هر دو نوعی لباسند. آن شخص، لباسی را که در جنگ، از کفار به غنیمت گرفته بود، مخفی کرد تا در وقتِ مناسب، آن را تصاحب کند. و همین، عذابِ جانش در دوزخ گردید و با اینکه در جنگ کشته شد، از دستیابی به مقام شهادت و نیلِ به این افتخار بزرگ، محروم گردید؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هرگز»؛ یعنی شهید نیست. زیرا در غنیمت، خیانت کرد و جهادش را تباه نمود و دوزخی شد. الله جل جلاله میفرماید:
﴿وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّۚ وَمَن يَغۡلُلۡ يَأۡتِ بِمَا غَلَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ﴾ [آل عمران: ١٦١]
از هیچ پیامبری خیانت سر نمیزند؛ و هر کس خیانت کند، روز قیامت آن را با خود میآورد.
از این حدیث چنین برداشت میکنیم که نباید کسی را قاطعانه شهید بنامیم یا بگوییم: فلانی، شهید است؛ گرچه در نبردِ با کفار کشته شود؛ زیرا اگر کوچکترین خیانتی در اموال غنیمت کرده باشد، از مقامِ شهادت محروم میگردد. همچنین احتمال دارد نیتش، درست نبوده و از روی تعصب قومی، نژادی یا ملی جنگیده باشد؛ زیرا از رسولخدا صلی الله علیه و آله و سلم دربارهی کسانی پرسیدند که از روی تعصب و حسّ قومی و قبیلهای یا برای نشان دادن شجاعت خود یا برای نام و نشان و خودنمایی میجنگند. رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»؛([۲]) یعنی: «کسی که برای اعلای کلمةالله بجنگد، او، مجاهد است و در راه الله جنگیده است». نیت، امری باطنیست که تنها الله، آن را میداند؛ از اینرو رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «مَا مِن مکلومٍ يُکلَمُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ- إِلاَّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجُرحُه يَثعَبُ دمًا اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ»؛([۳]) یعنی:«كسی که در راه الله زخمي شود- و الله بهتر ميداند که چه كسي در راه او زخمي ميگردد- روز قيامت در حالي برانگیخته ميشود که از زخمش خون میریزد؛ رنگش، به رنگ خون و بویش، بوي مشك خواهد بود».
لذا بخاری رَحِمَهُالله در «صحیح» خود، در شرحِ این موضوع، بابی بدین عنوان گشوده است که: «باب لایُقال: فلان شهید»؛ یعنی: بهطور مشخص نباید گفته شود که فلانی، شهید است؛ مگر اینکه رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم از فردی بهطور مشخص به عنوان شهید یاد کرده باشد یا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفته باشند که فلانی، شهید است و ایشان نیز تأیید کرده باشد. البته امروزه بهسادگی این نشان را به هر کسی میدهند و میگویند: فلانی، شهید است! اگرچه روشن باشد که با اهداف قومی یا ملی کشته شده است و حتی امکان دارد مسلمان هم نباشد! با این حال میگویند: فلانی شهید است؛ یا فلانی، به شهادت رسید.
عمر رضي الله عنه نیز از این امر منع نمود و فرمود: شما میگویید: فلانی، شهید است یا در راه الله کشته شده؛ حال آنکه شاید چنین و چنان باشد؛ یعنی امکان دارد در غنایم خیانت کرده باشد. بگویید: هر کس در راه الله کشته شود یا بمیرد، شهید است. و شخصِ معینی را نام نبرید؛ زیرا بهطور مشخص، نمیتوان گفت که فلانکس، شهید است؛ اگرچه در میدانِ نبرد با کفار کشته شود. معلوم نیست که چه نیتی داشته و چه در قلبش بوده است؛ تنها الله میداند. علاوه بر این، ما چه گواهی بدهیم که فلانکس شهید است و چه ندهیم، اگر بهراستی شهید باشد، هیچ از مقامش کاسته نمیشود و نزد الله، شهید محسوب میشود. و بر عکس، اگر شهید نباشد و از او به عنوان شهید یاد کنیم، به مقام شهادت نایل نمیگردد و نزد الله عزوجل شهید، محسوب نمیشود. لذا باید بگوییم: امیدواریم که جزو شهدا باشد یا از عبارتهای عام استفاده کنیم و بگوییم: هرکس در راه الله کشته شود، شهید است.
و اما حدیث دوم؛ این حدیث، بیانگر این است که هر کس در الله پیکار کند و پایداری نماید و به اجر و ثواب الهی امیدوار باشد و هنگام رویارویی با دشمن، فرار نکند و کشته شود، همهی گناهانش پاک میگردد، جز دَین با بدهی؛ یعنی دین یا بدهی هیچکس، با شهادت از ذمهی او برداشته نمیشود؛ زیرا حقّ مردم است و حق مردم باید بهتمام و کمال ادا گردد. لذا به اهمیت بدهی یا پرداخت آن، پی میبریم و درمییابیم که انسان نباید نسبت به پرداخت بدیهایش سهلانگاری کند. با این حال متأسفانه مشاهده میشود که بسیاری از مردم، به این مسأله اهمیت نمیدهند و حتی بهخاطر تجملات و خریدن چیزهای غیرضروری، خود را زیرِ یارِ قرض میبرند یا وسایل تزیینی و غیرضروری را به صورت قسطی خریداری میکنند. گاه مشاهده میشود که شخصی، تواناییِ خریدِ خودرویی به قیمت پنج میلیون تومان را دارد، اما به قرض و وام تن میدهد و خودرویی به قیمت بیست میلیون تومان خریداری میکند. همهی اینها از کمعلمی و بیتوجهی به رهنمودهای دینیست. همیشه سعی کنید تا آنجا که ممکن است از خریدِ نسیه یا معاملات قسطی دوری نمایید. الله متعال، بهلطف خویش همهی ما را از آنچه که مایهی خشم اوست، در پناهِ خویش قرار دهد و بارِ قرض و بدهی را از دوش همهی بدهکاران بردارد.