۱۵- وعن الأَغَرِّ بْن يَسار المُزنِيِّ رضي الله عنه قال: قال رسولُالله صلی الله علیه و آله و سلم : «يا أَيُّها النَّاس تُوبُوا إِلى اللَّهِ واسْتغْفرُوهُ فإِنّي أَتوبُ في اليَوْمِ مائة مَرَّة». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: اغَرّ بن یسار مُزَنی رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ای مردم! به سوی الله توبه کنید و از او آمرزش بخواهید که من، روزانه صد بار به سوی او توبه میکنم».
شرح
پیشتر پیرامون نوشتار مؤلف رَحِمَهُالله دربارهی وجوب توبه و شروط آن و آیاتی که در اینباره آورده است، سخن گفتیم. وی، این دو حدیث را در تأیید بر این نکته آورده است كه توبه، واجب میباشد؛ چراکه هر چه دلایل بیشتری دربارهی یک موضوع ارائه شود، آن موضوع قوت و اهمیت بیشتری مییابد و بیشتر درخور توجه و عمل قرار میگیرد. ابتدا حدیث ابوهریره رضي الله عنه را آورده است که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم سوگند یاد نمود و فرمود که روزانه بیش از هفتاد بار به سوی الله، توبه و استغفار میکند.
آری! این، رسولخداست که الله متعال هیچ گناهی بر او نگذاشته است؛ ولی او، روزانه بیش از هفتاد بار توبه و استغفار میکند! و بنا به روايت اغر بن یسار رضي الله عنه روزانه صد بار توبه مینماید.
از این دو حدیث، چنین برداشت میشود که توبه کردن واجب است؛ زیرا رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ای مردم! به سوی الله توبه کنید». انسان، با توبه و انابت به سوی پروردگارش به دو فایدهی بزرگ دست مییابد:
اول اینکه با توبهاش، در واقع از الله و پیامبرش فرمانبرداری ميکند که سراسر، خیر است؛ چراکه فرمانبرداری از الله و پیامبرش، محور سعادت دنیا و آخرت میباشد.
و دوم اینکه بدینسان به رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم اقتدا نموده است؛ چنانکه رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم روزانه یکصد بار به سوی الله توبه میکرد؛ یعنی میگفت: «أتوب إلی الله»؛ «به سوی الله توبه میکنم».
توبه باید صادقانه باشد؛ بهگونهای که وقتی انسان به سوی پروردگارش توبه میکند، دست از گناه بردارد؛ ولی انسانی که بهزبان توبه مینماید و قلبش، پیچیده در انجام گناه یا ترک واجب است و یا بهزبان توبه میکند و با اندامش به انجام معاصی میپردازد، توبهاش پذیرفته نمیشود و گویا پروردگارش را مسخره مینماید.
چگونه ادعا میکنی که از گناهی توبه کردهای و باز هم انجامش میدهی؟ یا میگویی از فلان معصیت توبه کردهام، ولی در دل، قصد انجامش را داری؟! اگر با انسانی همچون خود چنین برخوردی داشته باشی، خواهد گفت که مرا مسخره میکند؛ چگونه نزد من از این کار اظهار بیزاری مینماید، ولی انجامش میدهد؟ انگار مرا مسخره دارد! آری! پس گمانت دربارهی پروردگار جهانیان چیست؟
برخی از مردم ادعا میکنند که دست از ربا کشیدهاند، ولی متأسفانه غرق در رباخواریاند! پناه بر خدا؛ آشکارا ربا میخورند و با حیله و نیرنگ به رباخواری مشغولند. جرم و گناه کسی که با نیرنگ و حیله و با نام و روش دیگری، ربا میخورد، از جرم و گناه کسی که ربا میخورد و قبول دارد که رباست، بیشتر میباشد؛ چون چنین شخصی به خودش دو جنایت روا داشته است:
اول اینکه ربا خورده است.
و دوم اینکه انگار خدا را فریفته و روش و رویکردی برای رباخواری داشته است که گویا خدا نمیداند. متأسفانه امروزه بهعیان میبینیم که برخی از مردم، آشکارا ربا میخورند و برخی هم با نیرنگ و حیله به رباخواری مشغولند. سالهاست که اجناس فراوانی در مغازهی آقای دکاندار مانده است؛ ثروتمندی، فقیری را با خود به این مغازه میآورد و با یک معاملهی صوری، این اجناس را خریداری میکند و بدینسان فقیر بیچاره را به کشتارگاه رباخواری میکشاند! بیآنکه در حقیقت، معاملهای صورت گرفته باشد و این را همهی آنها میدانند؛ زیرا خریدار، به آن اجناس و به کیفیت آنها نگاه نمیکند و اصلاً برایش مهم نیست که در کیسهها خاکستر باشد یا چیز دیگری، بلکه این کالا در بین است تا این معاملهی صوری شکل بگیرد و به نام معامله، به مبلغ ده هزار و با مهلت یکساله به فقیر بفروشد و مبلغ نه هزار به صاحب مغازه بپردازد و بدین ترتیب از دو جهت، از فقیر بینوا بخورند: هم از آن جهت که به او قرض دادهاند و هم از جهت صاحب دکان! تازه، میگویند: معاملهی درستیست! و حتی نامش را «تصحیح»، یعنی روش درست کردن معامله یا پرداخت وام مدتدار میگذارند! سبحانالله! آیا این، درست است؟ این، چیزی جز آلوده شدن به گناه نیست. پناه بر الله.
بر ماست که اگر در توبهی خود با پروردگارمان صادقیم، واقعاً دست از گناه برداریم و بر کردار گناهآلود خویش پشیمان شویم و معصیت را زشت بدانیم تا توبهی ما، توبهی خالصی باشد.
از این دو حدیث، چنین برداشت میکنیم که پیامبرمان، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم بیش از همهی مردم، عبادتگزار بوده است؛ او از همه خداترستر، خداشناستر و باتقواتر بوده است. همچنین از این دو حدیث، این نکته را در مییابیم که رسولخدا صلی الله علیه و آله و سلم با زبان و عملش، معلم نیکیها بوده است؛ چنانکه از الله، درخواست آمرزش میکرد و مردم را به استغفار و طلب آمرزش فرمان میداد تا به فرمانش عمل کنند و از عملش پیروی نمایند. و این، از کمال خیرخواهی آن بزرگوار نسبت به امتش بود و چه خوبست که به او اقتدا نماییم و وقتی مردم را به کاری فرا میخوانیم، بکوشیم که نخست، خودمان به آن عمل نماییم و هرگاه مردم را از کاری باز میداریم، سعی کنیم که ابتدا خودمان دست از آن کار برداریم. این، حقیقت و ویژگی راستین یک دعوتگر است و بلکه حقیقت دعوت، میباشد. حقیقت دعوت به سوی الله، این است که خود به آنچه دعوت میکنی، عمل نمایی و نیز از آنچه که باز میداری، خودداری کنی. همانطور که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم ما را به توبه فرا خواند و خود، بیش از ما توبه و استغفار میکرد. امیدوارم که الله، به همهی ما توفیق توبه عنایت کند و توبهی ما را بپذیرد و ما را به راه راست هدایت نماید.