۹۹۹- وعن النَّوَّاسِ بنِ سَمْعَانَ رضي الله عنه قال: سَمِعْتُ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم يقولُ: «يُؤْتَى يَوْمَ القِيَامَةِ بِالقُرْآنِ وَأهْلِهِ الَّذينَ كَانُوا يَعْمَلُونَ بِهِ في الدُّنْيَا تَقْدُمُه سورَةُ البَقَرَةِ وَآل عمران، تُحَاجَّانِ عَنْ صَاحِبِهِمَا». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: نوّاس بن سمعان رضي الله عنه میگوید: از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که میفرمود: «روز قیامت، قرآن و اهلش، آنانکه در دنیا به قرآن عمل میکردند، آورده میشوند و سورههای “بقره” و “آلعمران”، پیشاپیشِ آن قرار دارند و از خوانندگان خویش، دفاع میکنند».
شرح
نووی رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» در بخشِ فضایل، بابی در فضیلت قرائت قرآن گشوده و حدیثی بدین مضمون آورده است که: ابوامامه رضي الله عنه میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «قرآن بخوانید». بدینسان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بدون هیچ قید و بندی به قرائت قرآن فرمان داد؛ لذا قرائت قرآن در هر زمانی و در هر وضعیتی، مستحب است؛ مگر اینکه در حالِ قضای حاجت باشد. زیرا قرآن، دارای احترام و جایگاه ویژهایست و در چنین حالتی خوانده نمیشود. همچنین زمانی که انسان با همسرش نزدیکی میکند، نباید قرآن بخواند؛ بلکه در آن هنگام این دعا را بگوید: «بسْمِ الله اللهمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبْ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا»؛ یعنی: «به نام الله؛ یا الله! شیطان را از ما و فرزندی که نصیبمان میکنی، دور بگردان».
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «قرآن بخوانید؛ زیرا روز رستاخیز برای خوانندگانش شفاعت میکند». روز قیامت که میشود، الله متعال پاداش این قرآن را به صورتی ایستاده قرار میدهد که میآید و برای خوانندگانش شفاعت میکند. کسی که قرآن را به امید اجر و ثواب الاهی بخواند، در برابر هر حرفی که تلاوت میکند، ده نیکی برایش ثبت میشود.
نمونهاش، حدیث نواس بن سمعان رضي الله عنه میباشد که در آن آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «روز قیامت، قرآن و اهلش، آنانکه در دنیا به قرآن عمل میکردند، آورده میشوند و سورههای “بقره” و “آلعمران”، پیشاپیشِ آن قرار دارند و از خوانندگان خویش، دفاع میکنند». پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این حدیث، قرائت قرآن را به عمل مقیّد کرد؛ زیرا خواندگان قرآن دو دستهاند: گروهی که به آن عمل نمیکنند؛ یعنی: به گزارشها و اخبار قرآن ایمان نمیآورند و احکامش را انجام نمیدهند. قرآن، حجتی بر ضدّ چنین کسانیست. و گروهی دیگر، به گزارشهای قرآن ایمان میآورند و به احکامش عمل میکنند؛ قرآن، حجتی به نفع اینهاست و روز رستاخیز از اینها دفاع و حمایت مینماید؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «الْقُرْآنُ حُجَّةٌ لَكَ أَوْ عَلَيْك».([۲]) یعنی: «قرآن، حجتی به نفع تو يا حجتی بر ضد توست».
اینجاست که درمییابیم مهمترین مسأله دربارهی قرآن، عمل به آن است. فرمودهی الله متعال، این موضوع را تأیید میکند؛ آنجا که میفرماید:
﴿كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ مُبَٰرَكٞ لِّيَدَّبَّرُوٓاْ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٢٩﴾
[ص : ٢٩]
(این) کتابی است خجسته و مبارک که آن را به سوی تو نازل کردهایم تا در آیاتش بیندیشند و خردمندان پند بگیرند.
یعنی: تا در آیاتش بیندیشند و مفاهیمش را دریابند و به آن عمل کنند. الله متعال از آن جهت عمل کردن و پند گرفتن را پس از تدبر و اندیشیدن ذکر فرمود که عمل،
نتیجهی تدبر و اندیشیدن است و امکان ندارد که عملی بدون تدبر باشد؛ چراکه علم، نتیجهی اندیشیدن است و عمل، پیامد و شاخهای از علم. بههر حال هدف از نزول قرآن، این است که تلاوت شود و به آن عمل گردد؛ یعنی انسان به اخبار قرآن ایمان بیاورد و به احکامش عمل کند؛ بدینسان که به فرمانهایش عمل نماید و از آنچه که نهی کرده است، بپرهیزد. لذا قرآن در روز قیامت از اهل خود حمایت میکند. این حدیث، نشان میدهد که ترتیب سورههای قرآن، به همان ترتیبیست که در مصحفها وجود دارد؛ یعنی: ابتدا سورهی بقره، و سپس سورههای آلعمران و نساء. گرچه در حدیث حذیفه بن یمان رضي الله عنه آمده است که میگوید: با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز خواندم؛ ایشان، ابتدا سورهی بقره را خواند و سپس سورهی نساء را و آنگاه سورهی آلعمران را. این ترتیب، در نهایت منسوخ شد و ترتیب اخیر جایگزین آن گردید؛ یعنی سورهی آلعمران، پیش از سورهی نساء قرار گرفت. از اینرو بهاجماع صحابه# پس از سورهی بقره، سورهی آلعمران قرار دارد و پس از آن، سورهی نساء.