۹۸۱- وعن عَلِي بن ربيعة، قَالَ: شَهِدْتُ عليَّ بْنَ أَبي طالبٍ رضي الله عنه أُتِيَ بِدَابَّةٍ لِيَرْكَبَهَا، فَلَمَّا وَضَعَ رِجْلَهُ في الرِّكَابِ، قَالَ: بِسْمِ اللهِ، فَلَمَّا اسْتَوَى عَلَى ظَهْرِهَا، قَالَ: الحَمْدُ للهِ ثُمَّ قال: ﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ ١٤﴾ ثُمَّ قَالَ: الحمْدُ للهِ، ثَلاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ قَالَ: اللهُ أكْبَرُ، ثَلاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ قَالَ: سُبْحَانَكَ إنّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَإنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أنْتَ، ثُمَّ ضَحِكَ؛ فَقيلَ: يَا أمِيرَ المُؤمِنِينَ، مِنْ أيِّ شَيْءٍ ضَحِكْتَ؟ قَالَ: رَأيتُ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله و سلم فَعَلَ كَمَا فَعَلْتُ ثُمَّ ضَحِكَ، فقُلْتُ: يَا رسول اللهِ، مِنْ أيِّ شَيْءٍ ضَحِكْتَ؟ قَالَ: «إنَّ رَبَّكَ يَعْجَبُ مِنْ عَبدِهِ إِذَا قَالَ: اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي، يَعْلَمُ أنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ غَيْرِي». [روايت ابوداود و ترمذي؛ ترمذی گفته است: حدیثی حسن میباشد. در برخی از نسخهها آمده است: حدیثی صحیح میباشد. این، لفظ ابوداود است.]([۱])
ترجمه: علی بن ربیعه میگوید: دیدم که چارپایی برای علی بن ابیطالب رضي الله عنه آوردند تا بر آن سوار شود؛ هنگامیکه پایش را در رکاب گذاشت، گفت: «بِسْمِ اللهِ» و چون بر پشت آن قرار گرفت، گفت: «الحَمْدُ للهِ» و سپس افزود: «﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ ١٤﴾»؛ سپس سه بار «الحَمْدُ للهِ» و سه بار «اللهُ أكْبَرُ» گفت و آنگاه این دعا را خواند: «سُبْحَانَكَ إنّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَإنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أنْتَ»([۲]) و سپس خندید. گفته شد: ای امیر مؤمنان! از چه بابت خندیدی؟ پاسخ داد: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را دیدم که مانندِ من همین کارها را انجام داد و سپس خندید. عرض کرم: ای رسولخدا! از چه چیزی خندیدید؟ فرمود: «پروردگارِ پاک تو تعجب میکند که بندهاش میگوید: مرا بیامرز؛ در حالی که خود میداند که کسی جز الله، گناهان را نمیآمرزد».
شرح
این دو حدیث دربارهی دعاها و اذکاریست که در سفر بههنگامِ سوار شدن بر سواری گفته میشود. پیشتر شرح آیهی کریمه بیان شد که الله عزوجل میفرماید:
﴿لِتَسۡتَوُۥاْ عَلَىٰ ظُهُورِهِۦ ثُمَّ تَذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ رَبِّكُمۡ إِذَا ٱسۡتَوَيۡتُمۡ عَلَيۡهِ وَتَقُولُواْ سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ ١٣﴾ [الزخرف: ١٣]
… تا بر پشت آنها قرار گیرید و آنگاه که بر آنها سوار میشوید، نعمت پروردگارتان را یاد کنید و بگویید: ذاتی که این را مسخّرِ ما ساخته، پاک و منزه است؛ و ما، توانایی تسخیر آن را نداشتیم. و بیشک به سوی پروردگارمان باز میگردیم.
انسان همچنین از سختیهاي سفر و از دیدن مناظر بد و ناگوار و تغییرات غمانگیز و پیشآمدهای ناگوار) در مال و خانواده و نیز از دعای ستمدیده به الله پناه میبَرد و از او درخواست آمرزش ورحمت میکند و سه بار «الحمدلله» و سه بار «الله اکبر» میگوید. همهی اینها در دعاها و اذکارِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است؛ لذا اگر همان الفاظ و واژههایی را بگویید که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفته است، بهتر و برتر میباشد؛ وگرنه، همان الفاظ و واژههایی را بگویید که ممکن است؛ در این میان از همه بهتر، آن است که همان عبارتی را بگویید که الله متعال در قرآن کریم فرموده است: ﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ ١٤﴾
در حدیث علی بن ابیطالب رضي الله عنه به گستردگی آمرزش و رحمت الله عزوجل تصریح شده و بیان گردیده است که الله متعال از توبه و استغفار بندهاش خشنود میشود؛ همانگونه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «للَّهُ أَشدُّ فرحاً بِتَوْبةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ بِرَاحِلَتِهِ…».([۳]) یعنی: «الله، از توبهي بندهاش بيشتر از فردی شادمان ميشود كه در بیابانی بر شتر خود سوار است؛ شترش که آب و غذای او را بر پشت دارد، از او میرَمَد و فرار میکند و او، از- زندگی- و از یافتن شترش ناامید میشود؛ لذا زیر سایهی درختی میرود و ناامید دراز میکشد. در آن حال که بهکلی ناامید شده، ناگهان شترش را میبیند که کنارش ایستاده است. افسار شتر را میگیرد و از شدت خوشحالی، بهاشتباه میگوید: خدایا! تو، بندهی منی و من، پروردگار تو هستم». بدینسان از فرط خوشحالی اشتباه میکند! لذا الله عزوجل از توبهی بندهاش خشنود میشود؛ پس ای برادر و خواهر مسلمان! بیدرنگ به سوی الله توبه کنید و از او آمرزش بخواهید و بدانید که هرگاه با راستی و اخلاص از الله متعال آمرزش بخواهید، شما را میآمرزد:
﴿وَمَن يَعۡمَلۡ سُوٓءًا أَوۡ يَظۡلِمۡ نَفۡسَهُۥ ثُمَّ يَسۡتَغۡفِرِ ٱللَّهَ يَجِدِ ٱللَّهَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا ١١٠﴾ [النساء : ١١٠]
و هر کس کار بدی انجام دهد یا به خویشتن ستم کند و سپس از الله آمرزش بخواهد، الله را آمرزندهی مهرورز مییابد.
از الله متعال عاجزانه میخواهیم که همهی ما را بیامرزد و بر ما رحم کند؛ بهیقین او بر هر کاری تواناست.
([۱]) السلسلۀ الصحیحۀ، از آلبانی رَحِمَهُالله ش: ۱۶۵۳.
([۲]) یا الله! تو پاک و منزهی؛ پس مرا بیامرز که بهیقین کسی جز تو گناهان را نمیآمرزد».
([۳]) صحیح است؛ این حدیث را مسلم با همین لفظ به صورتی طولانی بهشمارهی ۲۷۴۴ از ابنمسعود رضي الله عنه و به صورتی مختصر بهشمارهی ۲۷۴۷روایت کرده است؛ بخاری نیز این حدیث را بهشمارهی ۶۳۰۹ از انس بن مالک رضي الله عنه روایت نموده است؛ این حدیث با روایتهای دیگری در صحیح بخاری وجود دارد.