۹۵۴- وعن عمرو بن العاص رضي الله عنه قال: إِذَا دَفَنْتُمُونِي، فَأقِيمُوا حَوْلَ قَبْرِي قَدْرَ مَا تُنْحَرُ جَزُورٌ، وَيُقَسَّمُ لَحمُهَا حَتَّى أَسْتَأنِسَ بِكُمْ، وَأعْلَمَ مَاذَا أُرَاجِعُ بِهِ رُسُلَ رَبِّي. [روايت مسلم]([۱])
ترجمه: از عمرو بن عاص رضي الله عنه روایت است که فرمود: «آنگاه که مرا در قبر گذاشتید، در اطراف قبرم بهاندازهای که یک شتر را میکُشند و گوشتش را تقسیم میکنند، بمانید تا با شما اُنس بگیرم – و وحشت من از میان برود- و ببینم به فرستادگان پروردگارم، چه جوابی میدهم».
[نووی گوید: شافعی رَحِمَهُالله گفته است: «مستحب است که پس از دفن میّت، بخشی از قرآن تلاوت شود و اگر همهی قرآن ختم گردد، خوبست».]([۲])
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» میگوید: «باب: دعا برای مرده پس از دفن او و نشستن در کنار قبرش برای لحظاتی به منظور دعا و استغفار برای وی». وقتی مرده را در قبر میگذارند، دو فرشته نزدش میآیند و از او دربارهی پروردگار، دین و پیامبرش میپرسند. از اینرو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از دفن میّت، بالاي قبرش میایستاد و میفرمود: «برای برادرِ خویش، درخواست آمرزش و پایداری کنید که اینک (در قبر) از او سؤال میشود». لذا پس از خاکسپاری ميّت، لحظاتي بایستید و برای برادر خویش دعا کنید و بگویید: «یا الله! او را بیامرز؛ یا الله! او را استوار و پایدار بگردان» و این دعا را سه بار تکرار کنید؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعايش را سه بار تكرار ميكرد و سپس بدون توقف باز میگشت و برای ذکر و قرائت و استغفار نمینشست. این، چیزیست که در سنت آمده است؛ مؤلف رَحِمَهُالله از عمرو بن عاص رضي الله عنه نقل کرده که آن بزرگوار فرموده است: «آنگاه که مرا در قبر گذاشتید، در اطراف قبرم بهاندازهای که یک شتر را میکُشند و گوشتش را تقسیم میکنند، بمانید تا با شما اُنس بگیرم – و وحشت من از میان برود- و ببینم به فرستادگان پروردگارم، چه جوابی میدهم». با توجه به آنچه که از سنت نبوی ثابت است، این، نظرِ شخصی و اجتهاد عمرو بن عاص رضي الله عنه میباشد که با آن موافق نیستیم؛ زیرا روش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از روش دیگران کاملتر است و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از دفن میّت بهاندازهای كه یک شتر را میکُشند و گوشتش را تقسیم میکنند، کنار قبر نمیماند و به یارانش نیز چنین فرمانی نداده است. بیشترین چیزی که به یارانش فرمود، این بود که به آنان فرمان داد که لحظاتی سرِ قبرش بایستند و برای او درخواست آمرزش و پایداری کنند؛ سنت، همین است و بس. و آنگاه مردم پراکنده میشدند. اما موضوع قرائت قرآن در کنار قبر و ایصال ثوابش به میّت، بنا بر صحیحترین دیدگاه، مکروه است؛ یعنی برای انسان مکروه میباشد که سرِ قبری برود و آنجا بایستد یا بنشیند و قرآن بخواند؛ زیرا این، بدعت میباشد و ثبوتی ندارد؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «كلُّ بدعةٍ ضلالةٌ». یعنی: «هر بدعتی، گمراهیست». لذا کمترین حالتِ این کار، این است که بدعت میباشد.
([۲]) آلبانی رَحِمَهُالله در مقدمهی همین کتاب پیرامونِ این موضوع، یعنی دربارهی انتساب این سخن به امام شافعی رَحِمَهُالله مفصل سخن گفته است.