۹۳۲- وعن أنسٍ رضي الله عنه أنَّ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم دَخَلَ عَلَى ابْنِهِ إبْرَاهيمَ رضي الله عنه وَهُوَ يَجُودُ بِنَفسِهِ، فَجَعَلَتْ عَيْنَا رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم تَذْرِفَان. فَقَالَ لَهُ عبدُ الرحمنِ بنُ عَوف: وأنت يَا رسولَ الله؟! فَقَالَ: «يَا ابْنَ عَوْفٍ إنَّهَا رَحْمَةٌ». ثُمَّ أتْبَعَهَا بأُخْرَى، فَقَالَ: «إنَّ العَيْنَ تَدْمَعُ والقَلبَ يَحْزَنُ، وَلا نَقُولُ إِلا مَا يُرْضِي رَبَّنَا، وَإنَّا بِفِرَاقِكَ يَا إبرَاهِيمُ لَمَحزُونُونَ». [روایت بخاري؛ مسلم نیز بخشی از این حدیث را روایت کرده است.]

۹۳۲- وعن أنسٍ رضي الله عنه أنَّ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم دَخَلَ عَلَى ابْنِهِ إبْرَاهيمَ رضي الله عنه وَهُوَ يَجُودُ بِنَفسِهِ، فَجَعَلَتْ عَيْنَا رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم تَذْرِفَان. فَقَالَ لَهُ عبدُ الرحمنِ بنُ عَوف: وأنت يَا رسولَ الله؟! فَقَالَ: «يَا ابْنَ عَوْفٍ إنَّهَا رَحْمَةٌ». ثُمَّ أتْبَعَهَا بأُخْرَى، فَقَالَ: «إنَّ العَيْنَ تَدْمَعُ والقَلبَ يَحْزَنُ، وَلا نَقُولُ إِلا مَا يُرْضِي رَبَّنَا، وَإنَّا بِفِرَاقِكَ يَا إبرَاهِيمُ لَمَحزُونُونَ». [روایت بخاري؛ مسلم نیز بخشی از این حدیث را روایت کرده است.]( )
ترجمه: انس رضي الله عنه می‌گوید: رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم نزد فرزند خویش، ابراهیم رضي الله عنه رفت که در حالِ جان دادن بود. چشمان رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم پُر از اشک شد. عبدالرحمن بن عوف رضي الله عنه عرض کرد: ای رسول‌خدا! شما هم (می‌گریید)؟! فرمود: «ای فرزندِ عوف! این، رحمت است». و سپس به گریستن ادامه داد و فرمود: «چشم می‌گرید و قلب، اندوهگین است؛ و ما سخنی جز آن‌چه پروردگارمان را خشنود سازد، نمی‌گوییم و ما به‌خاطرِ جداییِ تو ای ابراهیم! اندوهگین هستیم».
شرح
پیش‌تر درباره‌ی سه حدیث که نووی رَحِمَهُ‌الله درباره‌ی جواز گریستن بر مرده بدون مرثیه‌خوانی و نوحه‌گری آورده است، سخن گفتیم؛ وی سپس دو حدیث از رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم ذکر کرده است که آن بزرگوار بر دو کودک که در حالِ مردن بودند، گریست:
نخستین کودک: پسرِ دخترش بود که واپسین لحظه‌های زندگی‌اش را سپری می‌کرد؛ او را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دادند. اشك از چشمان رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم سرازير شد؛ زیرا شاهدِ جان دادنِ نوه‌‌ی خردسالش بود. لذا رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم که مهربان‌ترین بنده‌ی الله نسبت به آفریده‌های الاهی بود، دلش برای این کودک سوخت و گریست. سعد بن عباده رضي الله عنه گفت: «اي رسول‏خدا! اين چيست» و چرا می‌گریید؟ پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اين، رحمتي‌ست که الله متعال، در دل بندگانش نهاده است و الله به بندگاني رحم می‌کند که رحم و شفقت داشته باشند». یعنی: هرچه انسان نسبت به بندگان الله عزوجل مهربان‌تر باشد، به رحمت الاهی نزدیک‌تر است. لذا شایسته است که خویشتن را به دل‌سوزی و مهرورزی نسبت به کودکان و سایر انسان‌ها و حتی حیوانات، عادت دهید تا شایسته‌ی برخورداری از رحمت الله عزوجل شوید؛ زیرا «الله به بندگاني رحم می‌کند که رحم و شفقت داشته باشند».
این حدیث، بیان‌گر جوازِ گریستن بر مرده است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گریست و فرمود: «این، رحمت است». این حدیث هم‌چنین نشان می‌دهد که انسان باید با هر وسیله‌ای، یعنی با انجامِ نیکی‌ها خود را در معرض رحمتِ الله عزوجل قرار دهد:
﴿إِنَّ رَحۡمَتَ ٱللَّهِ قَرِيبٞ مِّنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ ٥٦﴾ [الأعراف: ٥٦]
همانا رحمت الله به نیکوکاران نزدیک است.
رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «الله به بندگاني رحم می‌کند که رحم و شفقت داشته باشند». این سخن، اشاره‌ای‌ست به این‌که پاداش و کیفر الاهی، از جنسِ عمل است؛ اگر انسان به بندگانِ الله مهر بورزد، الله متعال نیز به او رحم می‌کند. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «مَنْ كَانَ فِي حَاجَة أَخِيهِ كَانَ الله فِي حَاجَته».( ) یعنی: «کسی که در صدد برآورده ساختنِ نیاز برادرش باشد، الله متعال نیازش را برآورده می‌سازد».
و دومین کودک: فرزندِ رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم بود؛ انس بن مالک رضي الله عنه می‌گوید: «رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم نزد فرزند خویش، ابراهیم رضي الله عنه رفت که در حالِ جان دادن بود». این پسر از ام‌المؤمنین خدیجه رضي الله عنها نبود؛ بلکه از کنیزِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، یعنی ماریه‌ی قبطی رضي الله عنها زاده شد که پادشاه قبط، او را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هدیه کرده بود. ابراهیم رضي الله عنه از ماریه به‌دنیا آمد و شانزده ماهه بود که از دنیا رفت. وقتی در حالِ مردن بود، او را به پدر بزرگوارش، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دادند. معمولاً گفته می‌شود: «جان دادن»؛ جانِ انسان، ارزشمندترین و عزیزترین چیزی‌ست که هر انسانی دارد؛ و کسی که در حالِ احتضار قرار می‌گیرد، جانش را به فرشتگان می‌دهد. وقتی فرزندِ رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم، ابراهیم شانزده ماهه در حال جان دادن بود، او را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دادند؛ اشک از چشمان آن بزرگوار سرازیر شد. به او گفتند: ای رسول‌خدا! این چیست؟ فرمود: «این، رحمت است». و سپس به گریستن ادامه داد و فرمود: «چشم می‌گرید و قلب، اندوهگین است؛ و ما سخنی جز آن‌چه پروردگارمان را خشنود سازد، نمی‌گوییم و ما به‌خاطرِ جداییِ تو ای ابراهیم! اندوهگین هستیم». آن‌گاه ابراهیم رضي الله عنه درگذشت. لذا روشن شد که گریستن انسان بر مرده از روی دل‌سوزی و به سبب غمِ جدایی از او، ایرادی ندارد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در فراقِ فرزندش، اندوهگین شد.
هم‌چنین درمی‌یابیم که برای انسان رواست که در چنین شرایطی از غم و اندوه خویش خبر دهد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «…قلب، اندوهگین است؛ …و ما به‌خاطرِ جداییِ تو ای ابراهیم! اندوهگین هستیم». این حدیث بیان‌گرِ این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز مانندِ سایر انسان‌ها بوده که چون فرزندش می‌مرد، اندوهگین می‌شد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هفت فرزند داشت: سه پسر و چهار دختر. مشهورترین پسرِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ابراهیم رضي الله عنه بود و برترین دخترش، فاطمه رضي الله عنها که به ازدواج علی بن ابی‌طالب رضي الله عنه درآمد. و اما دیگر دختران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
زینب، همسر ابی‌العاص بن ربیع؛ و ام‌کلثوم و رقیه که یکی پس از دیگری، به ازدواجِ عثمان بن عفان درآمدند. آن‌گاه که اولی درگذشت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دخترِ دیگرش را به‌ازدواج عثمان رضي الله عنه درآورد. در میان صحابه رضي الله عنهم، عثمان بن عفان رضي الله عنه تنها کسی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دو تن از دخترانش را یکی پس از دیگری، به او داد.
و اما پسرانِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: قاسم، عبدالله و ابراهیم؛ مشهورترینشان ابراهیم رضي الله عنه بود. همه‌ی فرزندان رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم از خدیجه رضي الله عنها زاده شدند؛ غیر از ابراهیم رضي الله عنه که از ماریه‌ی قبطی بود و همه در حیاتِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درگذشتند؛ جز فاطمه رضي الله عنها که پس از وفاتِ رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم درگذشت. این، بیان‌گر حکمتِ الاهی‌ست و نشان می‌دهد که هیچ‌کس، جلودارِ مرگ نیست؛ حتی اگر بزرگ‌ترین و آبرومندترین مردم در نزد الله متعال، یعنی رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم باشد.