۹۲۴- عن أُم سلمة رضي الله عنها قالت: دَخَلَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم عَلَى أَبي سَلَمة وَقَدْ شَقَّ بَصَرُهُ، فَأغْمَضَهُ، ثُمَّ قَالَ: «إنَّ الرُّوحَ إِذَا قُبِضَ، تَبِعَهُ البَصَرُ»؛ فَضَجَّ نَاسٌ مِنْ أهْلِهِ، فَقَالَ: «لا تَدْعُوا عَلَى أنْفُسِكُمْ إِلاّ بِخَيْرٍ، فَإنَّ الْمَلاَئِكَةَ يَؤمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ». ثُمَّ قَالَ: «اللهمَّ اغْفِرْ لأَبِي سَلَمَة، وَارْفَعْ دَرَجَتْهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ، وَاخْلُفْهُ في عَقِبهِ فِي الغَابِرِينَ، وَاغْفِرْ لَنَا وَلَهُ يَا رَبَّ العَالَمِينَ، وَافْسَحْ لَهُ في قَبْرِهِ، وَنَوِّرْ لَهُ فِيهِ». [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: امسلمه رضي الله عنها ميگويد: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم نزدِ ابوسلمه رضي الله عنه آمد که- مُرده و- و چشانِ وی باز مانده بود. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «وقتی روح از تَن جدا میشود، چشم آن را دنبال میکند». برخی از افراد خانوادهی ابوسلمه رضي الله عنه آه و واویلا سر دادند (و آرزوی مرگ کردند). آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم «برای خود جز دعای نیک نکنید؛ زیرا فرشتگان بر دعای شما، آمین میگویند». سپس افزود: «یا الله! گناهان ابوسلمه را بیامرز و درجهاش را در میان بندگان هدایتیافتهات در بهشت، بلند بگردان و خود حامیِ بازماندگانش باش و ما و او را بیامرز ای پروردگار جهانیان! و قبرش را فراخ و نورانی بگردان».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» میگوید: «آنچه بههنگام بر هم نهادن چشمانِ مُرده باید گفت». وقتی روحِ انسان از بدنش جدا میشود، معمولاً چشمانش باز میمانَد؛ زیرا انسان در آن هنگام روحش را میبیند که چگونه از پیکرش بیرون میآید. البته روح، جسمِ لطیفیست که مردم آنرا نمیبینند و فقط مُرده و فرشتگانِ مرگ آن را مشاهده میکنند.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مطابقِ عادتش که از بیماران عیادت میکرد، به عیادتِ ابوسلمه رضي الله عنه رفت؛ وقتی بر بالینش حاضر شد، دید که چمشانِ وی باز مانده است. لذا دریافت که ابوسلمه رضي الله عنه مُرده است. از اینرو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «إِنَّ الرُّوح إِذَا قُبِضَ تَبِعَهُ الْبَصَر». یعنی: «وقتی روح از تَن جدا میشود، چشم آن را دنبال میکند». برخی از افراد خانوادهی ابوسلمه رضي الله عنه همینکه این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را شنیدند، دریافتند که ابوسلمه رضي الله عنه وفات کرده است؛ لذا آه و واویلا سر دادند و حتی آرزوی مرگ کردند. همانطور که عادتِ برخی از مردم است؛ چنانکه عادت دوران جاهلیت بود. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «لا تَدْعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِلا بِخَيْرٍ، فَإِنَّ الْمَلائِكَةَ يُؤَمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ». یعنی: «برای خود جز دعای نیک نکنید؛ زیرا فرشتگان بر دعای شما، آمین میگویند». شایسته است که انسان در چنین شرایطی برای خویش دعای نیک کند و مطابقِ رهنمودِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این دعا را بگوید: «اللهُمَّ أْجُرْنِي فِي مُصِيبَتِي وَأَخْلِفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا».([۲]) یعنی: «یا الله! در این مصیبت، به من اجر و پاداش عنایت کن و به من بهتر از آن را عوض بده». امسلمه رضي الله عنها که این دعا را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یاد گرفته بود، هنگامِ وفاتِ شوهرش، ابوسلمه رضي الله عنه که او را بسیار دوست داشت، این دعا را بر زبان آورد؛ اما با خود میگفت: «چه کسی برایم از ابوسلمه رضي الله عنه بهتر خواهد بود؟» البته او به فرمودهی رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم باور داشت. لذا همینکه عدهاش پایان یافت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از او خواستگاری کرد و بیشک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای امسلمه رضي الله عنها از ابوسلمه رضي الله عنه بهتر بود.
به اصلِ موضوع برمیگردیم: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دستانش را روی پلکهای ابوسلمه رضي الله عنه کشید تا چشمانش بسته شود. و سپس فرمود: «اللهمَّ اغْفِرْ لأَبِي سَلَمَةَ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِي الْمَهْدِيِّينَ، وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ، وَاغْفِرْ لَنَا وَلَهُ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ، وَافْسَحْ لَهُ فِي قَبْرِهِ، وَنَوِّرْ لَهُ فِيهِ». پنج دعای نیک برای ابوسلمه رضي الله عنه که با همهی دنیا برابری میکند:
- «یا الله! گناهان ابوسلمه را بیامرز».
- «درجهاش را در میان بندگان هدایتیافتهات در بهشت، بلند بگردان».
- «خود حامی بازماندگانش باش».
- «قبرش را فراخ بگردان».
- «قبرش را نورانی بفرما».
اینک میدانیم که الله متعال، دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را در حقِ ابوسلمه رضي الله عنه پذیرفت و به پذیرفته شدن همهی این دعا امیدواریم. آن بخشِ دعا که پذیرفته شدن آن برای ما نمایان شده، این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دربارهی ابوسلمه رضي الله عنه دعا کرد و فرمود: «وَاخْلُفْهُ فِي عَقِبِهِ فِي الْغَابِرِينَ». یعنی: «…یا الله! خود حامیِ فرزندانش باش». و همینطور هم شد؛ زیرا الله متعال، بهترین شخص، یعنی رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم را جایگزین پدرشان کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با امسلمه رضي الله عنها ازدواج نمود؛ بدینسان فرزندانِ ابوسلمه رضي الله عنه در دامانِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرورش یافتند. لذا امیدواریم که الله متعال چهار دعای دیگرِ پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم را دربارهی این مرد نیکوکار پذیرفته باشد.
از این حدیث چند نکته برداشت میشود:
- شایسته است که انسان در شرایطی که به مصیبتی دچار میشود، برای خود جز دعای نیک نکند.
- کسی که بر بالینِ محتضر حاضر میشود، باید پس از مُردن آنشخص تا زمانی که بدنش گرم است، دستانِ خود را روی پلکهای وی بکشد؛ زیرا اگر بدنِ میّت سرد شود و چشمانش باز باشد، نمیتوان چشمانش را بست. علما گفتهاند: باید تا زمانی که بدنِ مُرده گرم است، مفاصلِ بدنش را چند بار حرکت دهند تا نرم گردد و هنگامِ غسل دادن و کفن کردن وی، مشکلی پیش نیاید.
- روح، جسم یا مادهی لطیفیست که محتضر و نیز برای فرشتگان، قابل دیدن است؛ البته مانند پیکرها یا کالبدهای ما، ستبر و سخت نیست؛ بلکه جسمِ لطیف و نرمیست که همانندِ خون در پیکر انسان، جریان مییابد و از مادهای غیر از خاک آفریده شده که تنها الله از آن آگاه است؛ از اینرو الله متعال میفرماید:
﴿وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا ٨٥﴾
[الإسراء: ٨٥]
و از تو دربارهی روح میپرسند؛ بگو: (آگاهی از روح) ویژهی پروردگار من است و تنها از دانش اندکی برخوردار شدهاید.
- شایسته است: کسی که بر بر بالینِ میّت حاضر میشود و چشمانش را بر هم مینهد، با همان الفاظی که رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم برای ابوسلمه رضي الله عنه دعا کرد، برای میّت دعا نماید و اگر این دعا را یاد نداشت، هر دعایی که بَلَد بود، بخواند.
- فرشتگان در چنین شرایطی بر دعای اطرافیان و بازماندگانِ مُرده، آمین میگویند؛ لذا شایسته است که خانوادهی میت، دعای نیک کنند؛ نه اینکه آه و واویلا سر دهند یا آروزی مرگ کنند!
([۲]) مسلم، ش: ۹۱۸ بهنقل از امالمؤمنین امسلمه رضي الله عنها.