۹۰۵- وَعَنْ أنسٍ رضي الله عنه قال: كَانَ غُلاَمٌ يَهُودِيٌّ يَخْدُمُ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله و سلم فَمَرِضَ، فَأتَاهُ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم يَعُودُهُ، فَقَعَدَ عِنْدَ رَأسِهِ، فَقَالَ لَهُ: «أَسْلِمْ» فَنَظَرَ إِلَى أبِيهِ وَهُوَ عِنْدَهُ؟ فَقَالَ : أَطِعْ أَبَا القَاسِمِ ، فَأسْلَمَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم وَهُوَ يَقُولُ: «الحَمْدُ للهِ الَّذِي أنْقَذَهُ منَ النَّارِ». [روایت بخاري]([۱])
ترجمه: انس رضي الله عنه میگوید: پسری یهودی بود که به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خدمت میکرد و بیمار شد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عیادتش رفت و بر بالینش نشست و به او فرمود: «اسلام بیاور». پسر به پدر که نزدش بود، نگریست. پدرش گفت: از ابوالقاسم اطاعت کن. لذا آن پسر مسلمان شد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حالی بیرون رفت که میفرمود: «حمد و سپاس الله را سزاست که او را از آتش دوزخ نجات داد».
شرح
مؤلف رَحِمَهُالله حدیثی بدین مضمون آورده است که علی رضي الله عنه میگوید: از رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که میفرمود: «هر مسلمانی که بامداد مسلمانی را عیادت کند، هفتادهزار فرشته تا شامگاه برای او دعا و استغفار میکنند و اگر شامگاهان به عیادت برادرِ مسلمانش برود، هفتادهزار فرشته تا صبح برای او دعای رحمت میکنند و میوههای چیدهشده(ی بهشتی) برای او فراهم خواهد بود».
این حدیث، شاهدِ دیگری هم دارد که پیشتر ذکر شد؛ چنانکه در هر دو حدیث بدین نکته اشاره شده است که وقتی انسان به عیادتِ برادر مسلمانش میرود، در خُرفهی بهشت، یعنی در حالِ چیدنِ میوههای بهشتیست.
اما دعا و استغفار فرشتگان برای عیادتکننده، جای بحث و تأمل دارد؛ گرچه فضل و رحمت الله عزوجل بیکران میباشد، اما از دیدگاهِ علما یکی از نشانههای حدیث ضعیف، این است که در آن پاداش فراوانی برای عملی اندک ذکر شده باشد. ولی از آنجا که اصلِ عیادتِ بیمار، عملی مشروع و پسندیده است، لذا ذکر فضایلِ چنین اعمالی بهقصدِ تشویق و ترغیب به آن، ایرادی ندارد؛ البته مشروط به اینکه آن عمل، اساسی شرعی داشته باشد و ضعفِ حدیثی که در فضایلِ آن ذکر میگردد، زیاد و شدید نباشد. چراکه اگر آن حدیث، از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ثابت باشد، انسان با انجامِ آن عمل به فضیلتِ مذکور در حدیث دست مییابد و اگر آن حدیث ثابت نباشد، بهرغم ضعفی که داشته، مشوّق انسان برای انجامِ کار نیک بوده است. در هر حال این حدیث، نشانگر فضیلت و اهمیت عیادت از بیمار است. اگر این عیادت صبحگاهان انجام شود، دعا و استغفارِ فرشتگان تا شب برای عیادتکننده ادامه دارد و چنانچه این عیادت شامگاهان بهانجام برسد، اینهمه فرشته تا صبح برای عیادتکننده استغفار و دعای رحمت میکنند.
در حدیث انس بن مالک رضي الله عنه آمده است: نوجوانی یهودی به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خدمت میکرد و چون بیمار شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عیادتش رفت و بالای سرش نشست و فرمود: «مسلمان شو». نوجوان به پدرش که آنجا نشسته بود، نگاه کرد؛ گویا میخواست نظرِ پدرش را جویا شود. پدرش به او گفت: «از ابوالقاسم اطاعت کن»؛ زیرا در حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شک نداشت. در نتیجه آن پسر مسلمان شد. رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم در حالی بیرون میآمد که میفرمود: «الله را سپاس که این نوجوان را از آتش دوزخ نجات داد».
و اما نکاتی که از این حدیث برداشت میشود:
- استخدام یا بهخدمت گرفتنِ یهودی، جایز است؛ البته مشروط به اینکه مسلمان از نیرنگِ یهودی، مطمئن و درامان باشد. زیرا یهودیان نیرنگباز، دسیسهکار و اهلِ خیانتاند و بهسادگی نمیتوان به آنان اطمینان کرد؛ نه به پیمان خود وفا میکنند و نه امانتدارند. اما اگر از ناحیهی آنان مطمئن بودید، ایرادی ندارد که انها را بهکار بگیرید.
- عیادت از یهودی، جایز است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عیادتِ این نوجوان یهودی رفت. البته شاید عیادتِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از این یهودی بهخاطر خدمتِ آن یهودی به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و از روی قدرشناسیِ خدماتش بوده است. اگر این احتمال را در نظر بگیریم، نتیجه این میشود که عیادت از هر یهودیای جایز نیست؛ شاید هم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بهقصدِ عرضهی اسلام به آن یهودی به عیادتش رفته است. لذا عیادت از بیمارِ یهودی و دیگر کافران، با چنین هدفی، پسندیده است تا بلکه ایمان بیاورند و از عذاب الاهی نجات یابند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «لأَنْ يَهْدِيَ الله بِكَ رَجُلاً وَاحِداً خَيْرٌ لَكَ مِنْ حُمْرِ النَّعَمَ».([۲]) یعنی: «اگر الله، یک نفر را بهوسیلهی تو هدایت کند، برای تو از شتران سرخمو بهتر است». شترانِ سرخمو نزد عربها از بهترین انواع شتر و جزو نفیسترین اموالشان بود.
- شایسته است که عیادتکننده، بیمار را به سوی حقیقت و کارهای نیک راهنمایی و تشویق کند و اگر میدانست که بیمار، در انجامِ عبادات کوتاهی کرده است، به او بگوید: «فلانی! توبه کن و از الله آمرزش بخواه». بهترین هدیهای که میتوانید به بیمار بدهید، این است که نفعی دینی به او برسانید و قصهگویی را به وقتِ دیگری موکول کنید.
- معمولاً والدین فرزندانشان را بر خود ترجیح میدهند؛ یعنی چهبسا خود کار نیک انجام ندهند، اما فرزند خویش را به انجام کار نیک امر کنند؛ همانگونه که این یهودی به پسرش گفت: «از ابوالقاسم پیروی کن»؛ اما خودش مسلمان نشد! زیرا گاه والدین خود از نیکیها محروماند، اما فرزندانشان را به آن توصیه میکنند. پناه بر الله.
- این حکایت، بیانگر حقانیتِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است؛ زیرا آن یهودی به پسرش گفت: «از ابوالقاسم پیروی کن». چه حقیقتی بالاتر از اینکه دشمن به آن اعتراف کند؟ روشن است که یهود و نصارا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را میشناختند؛ همانگونه که فرزندان خویش را میشناختند. الله متعال میفرماید:
﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمۡۖ﴾ [البقرة: ١٤٦]
کسانی که به آنها کتاب دادهایم، محمد را میشناسند؛ همانگونه که پسران خویش را میشناسند.
زیرا الله متعال میفرماید:
﴿ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡ﴾ [الأعراف: ١٥٧]
آنان که از پیامبر درسنخواندهای که نامش را در تورات و انجیل میبینند، پیروی میکنند؛ پیامبری که به سوی نیکی فرا میخواند و از بدی باز میدارد و نعمتهای پاک را برایشان حلال میگرداند و ناپاکی را بر آنان حرام مینماید و تکالیف سنگین و قید و بندهایی را که بر عهدهی آنان بود، از آنان رفع میکند.
یعنی: آنها، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با اسم و شهرتش میشناختند؛ اما حسادت و سرکشی، آنان را از ایمان آوردن به رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم باز داشت:
﴿وَدَّ كَثِيرٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يَرُدُّونَكُم مِّنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِكُمۡ كُفَّارًا حَسَدٗا مِّنۡ عِندِ أَنفُسِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡحَقُّۖ﴾ [البقرة: ١٠٩]
بسیاری از اهل کتاب، به سبب حسادتی که در وجودشان ریشه کرده، دوست دارند شما را که ایمان آوردهاید، به کفر بازگردانند؛ هرچند حق و حقیقت برایشان روشن شده است!
بنابراین اگر کافری بیمار شد، ایرادی ندارد که به عیادتش بروید؛ البته مشروط به اینکه از عیادتش امیدِ خیر داشته باشید، مثلاً با این هدف از او عیادت کنید که اسلام را به او عرضه نمایید یا امیدوار باشید که اسلام بیاورد. اینک که کارگران و فعالانِ اقتصادیِ غیرمسلمان در کشورهای اسلامیِ ما مشغول کار هستند، شایسته نیست که آنان را به حال خودشان رها کنیم یا بگذاریم که مانند چارپا برای ما کار کنند و آنها را به سوی حقیقت رهنمون نشویم! آنها بر گردنِ ما حق دارند که آنان را به سوی اسلام فرا بخوانیم، حقیقت را برایشان بیان کنیم و آنان را به حق و حقیقت تشویق نماییم تا مسلمان شوند. اما بهرغم اینهمه کارگر نصرانی و بودایی و امثالشان که در کشورهای اسلامی کار میکنند، آمارِ پایینِ مسلمان شدنِ چنین کسانی، از آن حکایت دارد که ما فعالیتی جدی در زمینهی دعوت اسلامی نداریم؛ یعنی آنگونه که باید و شاید آنان را بهسوی اسلام فرا نمیخوانیم. این، نشانهی کوتاهیِ ماست؛ و گرنه، کارگری که برای لقمهای نان یا برای گذرانِ زندگیِ خود کار و تلاش میکند، انگیزهای برای سرکشی ندارد؛ بلکه در او زمینه و بستر کافی برای پذیرش حق فراهم است و اگر او را با نرمی و حکمت دعوت دهیم، نتیجهاش را خواهیم دید و بهزودی مردمان زیادی بهدستِ ما مسلمان میشوند؛ اما متأسفانه ما در این زمینه کوتاهی میکنیم و آنگونه که باید چنین فرصتهایی را غنیمت نمیشماریم. و توفیق با الله متعال است.
([۲]) صحیح بخاری در جند مورد، از جمله: (۲۹۴۲، ۴۲۱۰) و صحیح مسلم، ش: ۲۴۰۶