۹۰۱- وَعَنْهُ قال قال رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم: «إنَّ الله عزوجل يَقُولُ يَوْمَ القيَامَة: يَا ابْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَم تَعُدْنِي، قال: يا ربِّ كَيْفَ أعُودُكَ وأنْتَ رَبُّ العَالَمين؟ قال: أمَا عَلِمْتَ أنَّ عَبْدي فُلاَناًَ مَرِضَ فَلَمْ تَعُدْهُ، أمَا عَلِمْتَ أنَّك لو عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِي عِنْدَهُ؟ يَا ابْنَ آدمَ اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي، قال: يا ربِّ كَيْفَ أُطْعِمُكَ وَأنْتَ رَبُّ العَالَمين؟ قال: أَمَا عَلِمْتَ أنَّهُ اسْتَطْعَمَكَ عَبْدِي فلانٌ فَلَمْ تُطْعِمْهُ، أما عَلِمْتَ أنَّكَ لَوْ أَطْعَمْتَهُ لَوَجَدْتَ ذلك عِنْدِي؟ يَا ابْنَ آدمَ اِسْتَسْقَيْتُكَ فَلَمْ تَسِقْنِي، قال: يا رَبَّ كيفَ أسْقيكَ وَأنْتَ ربُّ العالَمِينَ؟ قال: اسْتَسْقاكَ عَبْدِي فُلانٌ فَلَمْ تَسِقْهُ، أمَا عَلِمْتَ أنَّكَ لَوْ سَقَيْتَهُ لَوَجَدْتَ ذلكَ عِندِي؟» [روایت مسلم]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «الله عزوجل روز رستاخیز میفرماید: ای فرزندِ آدم! بیمار شدم و از من عیادت نکردی. – بنده- میگوید: پروردگارا! چگونه از تو عیادت کنم، در حالی که تو پروردگار جهانیان هستی (و بیمار نمیشوی)؟ میفرماید: آیا ندانستی که فلانبندهام بیمار شد؛ اما تو عیادتش نکردی؟ آیا نمیدانستی که اگر از او عیادت میکردی، مرا نزدِ او مییافتی؟ ای فرزندِ آدم! من از تو غذا خواستم و تو به من غذا ندادی. – بنده- میگوید: پروردگارا! چگونه به تو غذا بدهم، در حالی که تو پروردگار جهانیان هستی (و نیازی به غذا نداری)؟ میفرماید: آیا ندانستی که فلانبندهام از تو غذا خواست؛ اما تو به او غذا ندادی؟ آیا نمیدانستی که اگر به او غذا میدادی، پاداشِ آن را نزدِ من مییافتی؟ ای فرزندِ آدم! من از تو آب خواستم و تو به من آب ندادی. – بنده- میگوید: پروردگارا! چگونه به تو آب بدهم، در حالی که تو پروردگار جهانیان هستی (و نیازی به آب نداری)؟ میفرماید: آیا ندانستی که فلانبندهام از تو آب خواست؛ اما تو به او آب ندادی؟ آیا نمیدانستی که اگر به او آب میدادی، پاداشِ آن را نزدِ من مییافتی؟»
شرح
نووی رَحِمَهُالله این حدیث را در باب عیادت بیمار و تشییع جنازه آورده است.
ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «الله عزوجل روز رستاخیز میفرماید: ای فرزندِ آدم! بیمار شدم و از من عیادت نکردی. – بنده- میگوید: پروردگارا! چگونه از تو عیادت کنم، در حالی که تو پروردگار جهانیان هستی (و بیمار نمیشوی)؟ میفرماید: آیا ندانستی که فلانبندهام بیمار شد؛ اما تو عیادتش نکردی؟ آیا نمیدانستی که اگر از او عیادت میکردی، مرا نزدِ او مییافتی؟»
هیچ ایرادی بر این حدیث وارد نیست؛ یعنی بر آن قسمتِ حدیث که الله عزوجل میفرماید: «ای فرزندِ آدم! بیمار شدم و از من عیادت نکردی». زیرا بیمار شدنِ الله متعال، غیرممکن است؛ چون بیماری، صفت نقص میباشد و الله متعال از هر عیب و نقصی، پاک است؛ همانگونه که خود میفرماید:
﴿سُبۡحَٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلۡعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ ١٨٠﴾ [الصافات : ١٨٠]
پروردگارت که پروردگار شکوه و عزت است، از آنچه (کافران) توصیف میکنند، پاک و منزه میباشد.
در اینجا منظور از بیماری، بیماریِ یکی از بندگان نیک و شایستهی الله متعال است؛ میدانید که دوستان و اولیای الاهی، بندگانِ ویژهی او هستند. از اینرو در حدیث قدسی آمده است: «منْ عادى لي وليًّاً فقدْ آذنتهُ بالْحرْب».([۲]) یعنی: «هرکس، با دوستان من دشمنی نماید، با او اعلام جنگ میکنم». به عبارت دیگر: کسی که با اولیا و دوستان الهی دشمنی میکند، به جنگ با الله برخاسته است؛ گرچه بهپندار خویش به جنگ با الله برنخاسته است. ولی دشمنی به دوستانِ الله به معنای محاربه و جنگیدن با خداست. همچنین هنگامیکه یکی از بندگانِ نیکِ الله متعال بیمار میشود، الله متعال با اوست؛ از اینرو فرمود: «آیا نمیدانستی که اگر از بندهام عیادت میکردی، مرا نزدِ او مییافتی؟» و نفرمود: «پاداشِ آن را نزدِ من مییافتی»؛ آنگونه که دربارهی آب و غذا فرمود. بلکه دربارهی بندهی بیمارش فرمود: «مرا نزدی او مییافتی». این، نشانگر نزدیک بودنی بیمار به الله متعال است. از اینرو علما گفتهاند: دعای بیمار، شایستهی اجابت است؛ یعنی اگر بیمار برای کسی یا بر ضدّ کسی دعا کند، دعایش پذیرفته میشود. اینجاست که به فضیلت و اهمیت عیادتِ بیمار پی میبریم؛ چراکه الله متعال، نزدِ بیمار و نیز نزدِ کسیست که از بیمار عیادت میکند. چراکه میفرماید: «…اگر از بندهام عیادت میکردی، مرا نزدِ او مییافتی». پیشتر دربارهی عیادت بیمار و آداب آن سخن گفتیم.
در ادامهی این حدیث آمده است: «ای آدمیزاد! من از تو غذا خواستم و تو به من غذا ندادی». روشن است که الله متعال برای خودش درخواست خوراک نمیکند؛ زیرا فرموده است:
﴿وَهُوَ يُطۡعِمُ وَلَا يُطۡعَمُ﴾ [الأنعام: ١٤]
…حال آنکه اوست که روزی میدهد و روزی نمیگیرد.
الله از هر چیزی بینیاز است و به آب و غذا نیاز ندارد؛ اما آنگاه که یکی از بندگانش گرسنه میشود و شخصی با وجودِ آگاهی از گرسنگیِ آن بنده، به او خوراک نمیدهد، الله متعال میفرماید: «آیا نمیدانستی که اگر به او غذا میدادی، پاداشِ آن را نزدِ من مییافتی؟» و پاداش این کار، برای تو نزدِ من ذخیره میشد؛ و هرکس کارِ نیکی انجام دهد، ده برابرش پاداش مییابد و چهبسا پاداشِ آن، هفتصد و بلکه بیشتر گردد. این، نشانگر اهمیت و پسندیده بودن غذا دادن به گرسنگان است و هرکس به گرسنگان غذا بدهد، پاداشِ آن را نزدِ الله مییابد.
در ادامهی حدیث آمده است: «ای فرزندِ آدم! من از تو آب خواستم و تو به من آب ندادی. – بنده- میگوید: پروردگارا! چگونه به تو آب بدهم، در حالی که تو پروردگار جهانیان هستی (و نیازی به آب نداری)؟ میفرماید: آیا ندانستی که فلانبندهام از تو آب خواست؛ اما تو به او آب ندادی؟ آیا نمیدانستی که اگر به او آب بدهی، پاداشِ آن را نزدِ من مییابی؟» این حدیث نشاندهندهی فضیلتِ آب دادن به کسیست که درخواستِ آب میکند؛ لذا اگر به کسی آب بدهید، پاداشِ آن را که چهبسا ده تا هفتصد برابر و بلکه بیشتر است، نزدِ الله متعال مییابید. شاهدِ موضوع از این حدیث جملهی نخست آن است که فرمود: «بیمار شدم و از من عیادت نکردی». لذا به اهمیت و استحبابِ عیادت از بیمار پی میبریم.