۹۰۰- وعن أَبي هريرة رضي الله عنه أَنَّ رسولَالله صلی الله علیه و آله و سلم قال: «حقُّ الْمُسْلمِِ عَلَى الْمُسْلِمِ خمسٌ: رَدُّ السَّلام، وَعِيَادَةُ الْمرِيض، واتِّبَاعُ الْجنَائِز، وإِجابة الدَّعوةِ، وتَشمِيتُ العْاطِسِ». [متفق عليه]([۱])
ترجمه: ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «حق مسلمان بر مسلمان، پنج مورد است: جواب سلام، عیادت بیمار، تشییع جنازه، قبول کردن دعوت، و دعای خیر (مانند گفتن یرحمکالله) برای کسی که عطسه میزند».
شرح
مؤلف، نووی رَحِمَهُالله در کتابش «ریاضالصالحین» میگوید: «کتاب: عیادت بیمار و تشییع جنازه».
کاربرد هر یک از واژههای «عیادت»، «ملاقات» و «تشییع» روشن است. ملاقات، بدین معناست که برای دیدنِ برادرِ دینیِ خود، به خانهاش بروید. و واژهی عیادت، برای بیمار بهکار میرود؛ عیادت به چندین دیدار و ملاقات گفته میشود؛ زیرا تا زمانیکه برادرِ مسلمانتان بیمار است، چند بار به دیدنش میروید.
و تشییع، یعنی غسل دادن و تکفین جنازه و نماز بر آن و سپس دفن یا خاکسپاریِ آن.
مؤلف، حدیث براء بن عازب رضي الله عنهما را ذکر کرده است که پیشتر دربارهاش سخن گفتیم؛ شاهد موضوع از این حدیث، مسألهی عیادت بیمار است و چون رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به عیادتِ بیمار دستور داده، پس عیادت بیمار فرض کفایه میباشد؛ یعنی اگر عدهای از بیمارِ مسلمان عیادت کنند، مسؤولیتش از دیگران ساقط میشود. و اگر هیچکس از بیمار عیادت نکند بر کسی که از بیماریِ برادرِ مسلمانش آگاه است، واجب میباشد که به عیادتِ وی برود. البته بیماری که از او عیادت میشود، بیماریست که خانهنشین یا بستری شده و نمیتواند بیرون برود؛ اما در مواردی که بیماری خفیف است و بیمار، بستری یا خانهنشین نمیشود و به میانِ مردم میرود، عیادت از او واجب نیست؛ بلکه کسی که از بیماریاش مطلع میباشد، از او احوالپرسی میکند.
عیادت بیمار، آداب فراوانی دارد؛ از جمله:
- قصد و نیت عیادتکننده، عمل به دستورِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باشد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عیادتِ بیمار دستور داده است.
- نیتِ عیادتکننده، نیکی کردن به برادرِ مسلمانش باشد؛ زیرا بیماری که برادرِ مسلمانش به عیادتش میرود خوشحال میشود و روحیه میگیرد.
- عیادتکننده فرصت را غنیمت بشمارد و بیمار را به توبه و استغفار و ادای حقوق مردم تشویق کند.
- گاه، بیمار مشکلات و پرسشهایی دربارهی طهارت یا وضو و نمازش دارد؛ اگر عیادتکننده، کارشناس و عالِم دینی باشد، بیمار میتواند از او استفاده کند؛ حال چه بیمار، خود سؤالهایش را مطرح نماید و چه عیادتکننده توضیحات لازم را در اینباره ارائه دهد.
- عیادتکننده باید شرایط را در نظر بگیرد که آیا مدتِ زیادی نزد بیمار بماند یا عیادتش را کوتاه کند؟ روشِ درست، همین است؛ یعنی مدت عیادت به شرایطِ بیمار بستگی دارد. البته برخی از علما گفتهاند: زمانِ عیادت، باید کوتاه باشد تا بیمار خسته و رنجور نشود. اما دیدگاهِ درست در اینباره این است که عیادتکننده، شرایط را در نظر بگیرد: اگر بیمار، خود دوست داشته باشد که عیادتکننده، مدت زیادی نزدش بماند، همین کار را بکند تا بیمار خوشحال شود؛ ولی اگر روشن بود که بیمار دوست دارد با خانوادهاش باشد، عیادتکننده به عیادتی کوتاه در حد احوالپرسی بسنده کند و برخیزد.
- عیادتکننده باید نعمت سلامتی را بهیاد آورَد؛ زیرا انسان زمانی قدرِ یک نعمت را میداند که دیگران را از آن محروم میبیند. لذا هنگامِ عیادت بیمار، سپاس و ستایشِ الله را بر نعمتِ سلامتی بهجای آورید و از او بخواهید که این نعمت را بر شما مستدام بدارد.
- یکی از فواید عیادت از بیمار، این است که ممکن است بیمار برای عیادتکننده دعا کند و دعای بیمار، شایستهی اجابت است؛ زیرا الله متعال با دلشکستگانیست که دلهایشان بهخاطرِ او شکسته است و آدمِ بیمار، بهویژه کسی که بیماریاش طولانی شده، دلشکسته و رنجور است و امیدِ بیشتری به پذیرفته شدنِ دعایش وجود دارد.
البته فوایدِ عیادت از بیمار، بیش از مواردیست که ذکر کردیم؛ از اینرو شایسته است که انسان بهخاطرِ اجر و ثوابِ فراوانِ این عمل، توجه و اشتیاق وافری به عیادت از بیماران داشته باشد.
([۱]) صحیح بخاری، ش: ۱۲۴۰؛ و صحیح مسلم، ش: ۲۱۶۲. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۲۴۳ ذکر شد. (مترجم)]