۸۹۹- عن البراء بن عازبٍ رضي الله عنهما قال: أَمَرَنا رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم بِعَيادَةِ الَمرِيضِ، وَاتِّباع الجنازةِ، وَتشْميتِ العَاطس، وإبرارِ الْمُقْسِمِ ونصرِ الْمَظْلومِ، وَإِجابَةِ الدَّاعِي، وإفْشاءِ السَّلام». [متفق عليه]([۱])
ترجمه: براء بن عازب رضي الله عنهما میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم ما را به عیادتِ بیمار، تشییع جنازه، دعای خیر (و گفتن یرحمکالله) در جواب کسی که عطسه میزند، عملی ساختنِ سوگندِ کسی که سوگند یاد ميكند، یاری رساندن به مظلوم، پذیرشِ دعوت و ترویج و آشکار نمودنِ سلام دستور داد.
شرح
پیشتر چند باب سودمند در رابطه با زندگان ذکر شد؛ سپس نووی رَحِمَهُالله در این باب به موضوعِ عیادتِ بیمار و تشییع جنازه پرداخته است.
برخی از علما عیادتِ بیمار را فرض کفایه میدانند و اگر کسی از بیمار عیادت نکند، عیادت از او بر کسی که از بیماریِ وی آگاه است، واجب میباشد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عیادت از بیمار را در شمارِ حقوق مسلمان بر برادرش برشمرده است. شایسته نیست که مسلمانان با وجودِ آگاهی از بیمار بودن برادرِ خویش، به عیادتش نروند یا هیچکس از او عیادت نکند؛ زیرا این، قطع رابطه با برادرِ مسلمان، و بسیار زشت و ناپسندیده است!
لذا قول راجح همین است که عیادت از بیمار، فرض کفایه میباشد. روشن است که معمولاً خویشاوندان و دوستانِ بیمار از او عیادت میکنند و بدینسان فرض کفایه انجام میشود؛ اما اگر مسلمانی غریب در شهرِ ما بیمار شد و ما از بیماریِ او مطلع بودیم و میدانستیم که هیچکس به عیادتش نرفته، بر ما واجب است که از او عیادت کنیم؛ زیرا عیادت از بیمار جزو حقوق مسلمان بر سایر مسلمانان است.
مستحب است که عیادتکننده، حالِ بیمار را از او بپرسد و دربارهی عبادتش از او سؤال کند؛ مثلاً بگوید: چگونه وضو میگیری یا چگونه نماز میخوانی؟ آیا حقی بر گردنِ کسی داری و آیا کسی، حقّی بر تو دارد؟ و اگر پاسخش مثبت بود، به او بگویید: چه حقی بر گردنِ توست؟ و از او بخواهید که وصیتش را بگوید؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «مَا حَقُّ امْرِیءٍ مُسلِمٍ لَهُ شَيءٌ يُوصِي فِيه، يبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ».([۲]) یعنی: «برای مسلمانی که چیزی برای وصیت دارد، جایز نیست که دو شب بر او بگذرد و وصیتنامهاش را ننوشته باشد». البته نباید برای وصیت کردن روی بیمار فشار بیاورد یا در این باره پافشاری کند؛ بهویژه اگر حالِ بیمار مساعد نباشد. زیرا پافشاری و اصرار بر وصیت کردن، او را خسته و رنجور میگرداند. همچنین مدتِ زیادی نزدِ بیمار ننشینید؛ زیرا خسته میشود و چهبسا دوست دارد با خانوادهاش باشد. اما اگر هنگام عیادت بیمار، دریافتید که دوست دارد زمان زیادی نزدش بمانید، این کار را بکنید؛ بدینسان خوشحالش کردهاید و کار نیکی انجام دادهاید که ثواب دارد. چه بسا این کار که باعث خوشحالی او میشود، زمینهای برای بهبودش گردد؛ زیرا شادمانی و داشتن روحیهی خوب، تأثیر بهسزایی در بهبود و رفع بیماریها دارد. و بر عکس، غمگین کردنِ بیمار، یکی از اسباب و زمینههای افزایش یا طولانی شدن بیماریست. از اینرو عیادتکننده، باید به بیمار روحیه دهد و سخنانی از اینقبیل به او بگوید که ماشاءالله امروز، حال و وضع خوبی داری. و لازم نیست که با او بهگونهای سخن بگوید که سخنانش، گویای بهبود وضعیت جسمانی وی باشد؛ زیرا شاید وضعیت جسمانی بیمار نسبت به دیروز، بدتر شده باشد. از اینرو بهتر است بگوید: ماشاءالله وضعیت خوبی داری؛ چراکه در حقیقت، همهی اوضاع و احوال مؤمن، برای او خوبست؛ میتوانید به او بگویید: امروز از دیروز بهتری؛ زیرا پنج وقت نماز خواندهای؛ استغفار کردهای؛ «لاإلهإلاالله» گفتهای و بهخاطر این بیماری بر اجر و ثوابت افزوده شده است. بدینسان او را شادمان میکنید؛ درست نیست که به او بگویید: «دیروز از امروز بهتر بودی». این، اشتباه است؛ حتی اگر واقعاً حالِ بیمار از دیروز بدتر شده باشد. گفتنِ چنین سخنی اگر زیان نداشته باشد، فایدهای هم ندارد. اگر بیمار دوست داشت که با او حرف بزنید و برایش قصه بگویید، ایرادی ندارد که برایش داستانهای واقعی- نه دروغین- تعریف کنید؛ چراکه این امر، او را خوشحال میکند و روحیه دادن به بیمار، نیک و پسندیده است. وقتی قصدِ رفتن و ترکِ او را دارید، برای رفتن از او اجازه بگیرید و بگویید: اجازهی مرخصی میدهی؟ این هم او را شادمان میگرداند؛ زیرا شاید دوست داشته باشد مدت بیشتری نزدش بمانید. حتماً بکوشید که او را در بیماریاش به انجامِ کارهای نیک تشویق کنید و به او سخنان نیک و پسندیدهای بگویید؛ بهعنوان مثال: به او بگویید: «گاه الله متعال انسان را به بیماری مبتلا میکند تا به او نفع و فایده برساند و توجه و انابتش به سوی الله بیشتر شود». زیرا انسان بههنگام بیماری با توجه و عنایتِ بیشتری به ذکر و تلاوت قرآن و دیگر کارهای نیک میپردازد. شما با تشویق بیمار به کارهای نیک، در اجر و ثوابش سهیم خواهید بود؛ زیرا مشوقش بودهاید.
([۱]) صحیح بخاری، ش: (۱۲۳۹، ۶۲۲۲)؛ و صحیح مسلم، ش: ۲۰۶۶. [این حدیث پیشتر بهشمارهی ۲۴۴ و ۸۵۱ ذکر شد. (مترجم)]
([۲]) صحیح بخاری، ش: ۲۷۳۸؛ و صحیح مسلم، ش: ۱۶۲۷ بهنقل از ابنعمرم.