۸۶۶- وَعَنْ أَنَسٍ رضي الله عنه قال: قالَ لِي رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم: «يَا بُنَّي، إذا دَخَلْتَ عَلى أهْلِكَ فَسَلِّمْ يَكُنْ بَركةً عَلَيْكَ وَعَلَى أهلِ بَيْتِكَ». [ترمذي، این حدیث را روایت کرده و گفته است: حسن صحیح میباشد.]([۱])
ترجمه: انس رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم به من فرمود: «ای پسرم! وقتی نزد خانوادهات میروی، سلام کن که خیر و برکتی برای تو و خانوادهات خواهد بود».
شرح
نووی رَحِمَهُالله در این دو باب که پیرامون آداب سلام گشوده، بدین نکته پرداخته است که وقتی انسان به برادرِ مسلمانش سلام کرد و سپس از آنجا بیرون رفت و دوباره – بهفاصلهی اندک یا زیاد- بازگشت، مستحب است که سلامش را تکرار کند و باری دیگری نیز سلام بگوید. بهطور مثال: کسی، مهمان دارد و برای مهمانانش آب و غذا میآورد و به آنها سلام میکند و دوباره میرود تا چیزِ دیگری برای پذیرایی از آنها بیاورد؛ مستحب است: هر بار که بازمیگردد، سلام بگوید. این، از نعمت اسلام میباشد که سلام کردن و تکرارِ آن در هر بار ملاقات با برادرِ مسلمان، سنت است؛ فرقی نمیکند که بهفاصلهی اندک یکدیگر را دیده باشند یا لحظات و دقایق بیشتری از دیدارشان گذشته باشد. الله متعال به ما دستور داده است که به یکدیگر سلام کنیم؛ زیرا سلام، عبادت است و اجر و پاداش دارد و هرچه بیشتر به یکدیگر سلام کنیم، اجر و ثوابمان نزد الله متعال نیز بیشتر میشود. لذا اگر الله عزوجل چنین دستوری نمیداد، تکرارِ سلام بدینصورت بدعت بهشمار میآمد؛ اما این، لطف و نعمتِ الله متعال است که وقتی برادرِ مسلمان خویش را برای لحظاتی هرچند اندک ترک میکنید و سپس نزدش باز میگردید، دوباره به او سلام میگویید. یا اینکه در مسیری با هم راه میروید و درختی یا سنگی یا امثال آن در میان شما حایل میشود و همینکه در ادامهی مسیر، یکدیگر را میبینید، دوباره به او سلام کنید.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله به حدیث آن مردی استدلال کرده است که وارد مسجد شد و نماز خواند. وی بهسرعت و بهگونهای نماز میگزارد که گویا به زمین نوک میزد؛ سپس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و به ایشان سلام کرد. رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم جواب سلامش را داد و فرمود: «ارجع فَصَلِّ فَإنَّكَ لم تُصَلِّ»؛ یعنی: «بازگرد و نماز بخوان؛ چراکه تو نماز نخواندهای». آن مرد بازگشت و نماز گزارد؛ سپس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و به ایشان سلام کرد. تا اینکه این کار را سه بار انجام داد. آن مرد که روشِ درست نماز خواندن را نمیدانست، به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد: «سوگند به ذاتی که تو را بهحق برانگیخته است، یاد ندارم که بهتر از این نماز بگزارم؛ لطفا به من یاد دهید». این، از حکمتِ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود که هر بار به او فرمود تا باری دیگر نماز بگزارد تا بدینسان او را مشتاقِ کسبِ علم بگرداند و حسّ نیازش به فراگیریِ روشِ درست نماز خواندن را افزایش دهد؛ زیرا آنگاه که انسان به چیزی احساس نیاز کند، با اشتیاقِ بیشتری به آن روی میآورَد. فقیری به پانصد تومان نیاز دارد؛ روشن است که اگر این مبلغ را به او بدهید، خیلی خوشحال میشود؛ اما اگر این مبلغ را به کسی بدهید که به آن نیاز ندارد، برایش مهم نیست و به آن اهمیت نمیدهد یا خوشحال نمیشود.
خلاصه اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر بار آن مرد را باز گردانید و به او دستور داد که نمازش را تکرار کند تا بدینسان او را مشتاقِ علم بگرداند؛ آنگاه به او فرمود: «إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَأَسْبِغْ الْوُضُوءَ ثُمَّ اسْتَقْبِلْ الْقِبْلَةَ فَكَبِّرْ ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنْ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ افْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا».([۲]) یعنی: «هرگاه قصدِ نماز کردی، وضوی کامل بگیر؛ آنگاه رو به قبله کن و تکبیر بگو؛ سپس آنچه از قرآن یاد داری و برایت ممکن است، بخوان. – البته بنا بر سایر احادیث، سورهی فاتحه حتماً باید خوانده شود.- آنگاه با آرامش کامل رکوع کن و سپس سر از رکوع بردار و کاملاً راست بایست و پس از آن، با آرامشِ کامل سجده کن و آنگاه سر از سجده بردار و بهطور کامل و با آرامش بنشین و سپس با آرامشِ کامل سجده کن. – این، یک رکعت است- و در همهی نمازت به همین روش عمل نما». بدینترتیب رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم روشِ نماز خواندن را به آن مرد آموزش داد و آن مرد، روشِ صحیح نماز را فرا گرفت و رفت.
مؤلف رَحِمَهُالله به این حدیث استدلال کرده است که: وقتی انسان نزد برادر مسلمانش باز میگردد- هرچند بهفاصلهی اندک یا پس از لحظاتی کوتاه- باید به او سلام کند. مثلاً در مسجد هستید و برای تجدید وضو یا آوردن کتابی یا امثالِ آن، آنجا را برای لحظاتی کوتاه ترک می کنید و سپس باز میگردید؛ هنگامِ بازگشتن، دوباره سلام کنید. این، کارِ نیک و پسندیدهای است و هر سلامی، ده نیکی بهشمار میآید.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله یادآور شده است که سلام کردن بههنگامِ ورود به خانه مستحب میباشد؛ وی به این آیه استدلال کرده است که الله عزوجل میفرماید:
﴿فَإِذَا دَخَلۡتُم بُيُوتٗا فَسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ تَحِيَّةٗ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُبَٰرَكَةٗ طَيِّبَةٗ﴾
[النور : ٦١]
پس هنگام ورود به خانهها به یکدیگر سلام کنید که درود و شادباشی خجسته و پاکیزه از سوی الله است.
لذا وقتی واردِ خانهی خویش میشوید، نخست مسواک بزنید و آنگاه به خانوادهی خود سلام کنید. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به خدمتگزار خود، انس رضي الله عنه فرمود: «ای پسرم! وقتی نزد خانوادهات میروی، سلام کن که خیر و برکتی برای تو و خانوادهی توست». از اینرو الله متعال فرمود: ﴿مُبَٰرَكَةٗ طَيِّبَةٗ﴾؛ یعنی: «درود و شادباشی خجسته و پاکیزه است». لذا هنگامِ ورود به خانه به ساکنانش- چه خانوادهات باشند و چه دوستان و همکارانت یا هرکسِ دیگری- سلام کن که این، سنت است.
([۱]) ضعیف است؛ ر.ک: ضعیف الجامع، ش: ۶۳۸۹؛ و ضعیف الترمذی، از آلبانی رَحِمَهُالله ش: ۵۰۹.
([۲]) صحیح بخاری، ش: (۷۵۷، ۷۹۳، ۶۲۵۱، ۶۶۶۷)؛ و مسلم، ش: ۳۹۷ بهنقل از ابوهریره رضي الله عنه.