۷۹۹- وعن ابن عمر رضي الله عنهما عَنِ النَّبِىِّ صلی الله علیه و آله و سلم قال: «الإِسْبَالُ فِي الإِزارِ وَالقَمِيصِ وَالعِمَامة، منْ جَرَّ شَيئًا خُيَلاءَ لَم يَنظُرِ الله إليهِ يوْمَ القِيَامةِ». [روایت ابوداود و نسائى با اِسناد صحيح]([۱])
ترجمه: ابنعمر رضي الله عنهما میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اسبال، [یعنی بلند کردن نامشروع لباس] در سه چیز است: لُنگ (شلوار)، پیراهن و عمامه؛ هرکس، چیزی از لباسش را از روی تکبر بر زمین بکشاند، الله روز قیامت به او نگاه نخواهد کرد».
شرح
در حدیثی که نووی رَحِمَهُالله در کتاب لباس ذکر کرده، آمده است: «دوستداشتنیترین لباس نزد رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم پیراهن بود». زیرا پیراهن، بهتر از ردا و ازار (لُنگ)، بدن را میپوشاند. مردم در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گاه با لُنگ و پارچهای که به دور خود میپیچیدند، خود را میپوشاندند و گاه پیراهن میپوشیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پیراهن را که برای پوشش بدن بهتر و مناسبتر بود، بیشتر دوست داشت. چون پیراهن، لباسی یکپارچه است که انسان آن را بهیک باره میپوشد و مانند ردا (بالاپوش) و ازار (لُنگ) نیست که انسان ناگزیر باشد، ابتدا بالاپوش را به دَوْرِ خود بپیچد و سپس لنگ را. البته اگر در مناطقی زندگی میکنید که پوشیدن ردا و ازار (لُنگ) رواج دارد، اشکالی ندارد که از چنین پوششی استفاده نمایید.([۲]) مهم اینست که پوشش شما بر خلاف لباسهای مرسوم و شرعیِ مردم یا اهالی محل سکونت شما نباشد. زیرا به چنین لباسی، لباس شهرت گفته میشود که انسان را انگشتنما میگرداند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از پوشیدن لباس شهرت، منع کرده است.
این حدیث نشانگر اینست که اندازهی آستین، تا مچ دست میباشد. چنانکه آستین پیراهن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تا مچ دست بود.
سپس مؤلف رَحِمَهُالله حدیث ابنعمر و حدیث ابوهریره رضي الله عنهم را دربارهی اسبال ازار (بلند کردن لباس) ذکر کرده است؛ بلند کردن لباس، به دو شکل است:
یکم: اینکه کسی، لباسش را از روی تکبر بر زمین بکشاند.
دوم لباسش را بدون اینکه قصد تکبر داشته باشد، پایینتر از قوزک پایش قرار دهد.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای موردِ نخست چهار مجازات را ذکر کرده است: «الله، روز قیامت با او سخن نمیگوید، به او نظر نمیکند، او را پاکیزه نمیگرداند و عذاب دردناکی خواهد داشت». چهار مجازات برای کسی که لباسش را از روی تکبر بر زمین بکشاند.
ابوبکر رضي الله عنه پس از شنیدن این حدیث عرض کرد: «ای رسولخدا! يك طرف لباسم پايين ميافتد مگر اينكه مواظبش باشم». یعنی آیا این هشدار مرا در برمیگیرد؟ رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «تو، جزو کسانی نیستی که این عمل را از روی تکبر انجام ميدهند». بدینسان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای ابوبکر صدیق رضي الله عنه گواهی داد که او از این گناه، پاک است و این مجازات، کسی را در برمیگیرد که لباسش را از روی تکبر بر زمین بکشاند.
مجازاتِ کسی که این عمل را از روی تکبر انجام نمیدهد، سبکتر است؛ چنانکه ابوهریره رضي الله عنه میگوید: رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «پایینتر از دو قوزکِ پای کسی که اسبال ازار میکند، در آتش دوزخ خواهد بود». در این حدیث، تنها یک مجازات را ذکر کرده است. این مجازات، همهی بدن را در برنمیگیرد؛ بلکه فقط همان عضوی مجازات میگردد که این گناه دربارهی آن انجام شده است؛ یعنی پایینتر از قوزک پا. لذا اگر انسان، لباس یا شلوارش را پایینتر از قوزک پایش قرار دهد، این قسمت از بدنش در آتش دوزخ خواهد سوخت و آتش، همهی بدنش را در بر نخواهد گرفت. به عبارت دیگر به همان اندازه که لباسش را پایینتر از قوزک قرار داده است، با آتش دوزخ، داغ میگردد. و این تعجب ندارد که فقط بخشی از بدن عذاب شود؛ زیرا وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخی از یارانش را دید که با عجله وضو گرفتهاند و پشت پای آنها خشک مانده است، فرمود: «وَيْلٌ لِلأعْقَابِ مِنْ النَّارِ».([۳]) یعنی: پُشت پای کسانی که هنگام وضو گرفتن عجله میکنند و آن را خوب نمیشویند، در معرض عذاب دوزخ است.
اینجاست که درمییابیم سخن نووی رَحِمَهُالله ضعیف میباشد که اسبال ازار از روی تکبر را حرام و بدون تکبر را مکروه دانسته است. صحیح، اینست که اسبال ازار، چه از روی تکبر باشد و چه بدون تکبر، حرام است و جزو گناهان کبیره بهشمار میآید؛ زیرا هر گناهی که مجازات ویژهای برای آن بیان شده، گناه کبیره میباشد و برای این عمل، مجازات ویژهای بیان شده است. برای کسی که بدون تکبر لباسش را پایینتر از قوزک پا قرار دهد، مجازات آتش ذکر گردیده و برای کسی که از روی تکبر این عمل را انجام میدهد، چهار عقوبت بیان شده است: «الله، روز قیامت با او سخن نمیگوید، به او نظر نمیکند، او را پاکیزه نمیگرداند و عذاب دردناکی خواهد داشت».
آنگاه مؤلف رَحِمَهُالله حدیث ابوذر رضي الله عنه را آورده است؛ ابوذر میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «سه گروه هستند که الله، روز قیامت با آنها سخن نمیگوید، به آنان نظر نمیکند، آنها را پاکیزه نمیگرداند و عذاب دردناکی خواهند داشت». ابوذر رضي الله عنه میگوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این جمله را سه بار تکرار کرد». زیرا وقتی یک موضوع بهطور کلی ذکر شود و آنگاه تکرار گردد، شنونده با رغبت و توجه بیشتری منتظر میماند تا آن مسأله را با شرح و توضیح بیشتری برای او بیان کنند. یعنی مشتاق میشود که جزئیات آن موضوع را دریابد. ابوذر رضي الله عنه گفت: ای رسولخدا! اینها که اینهمه بدبخت و زیانکارند، چه کسانی هستند؟ فرمود: «کسی که اسبالِ ازار میکند، کسی که – در برابر نیکیاش به دیگران- منت میگذارد، و کسی که کالایش را با سوگند دروغ به فروش میرساند».
یکم: «کسی که اسبال ازار میکند»؛ یعنی کسی که از روی تکبر لباسش را بر زمین میکشد.
دوم: «کسی که در برابر نیکیاش به دیگران، منت میگذارد»؛ یعنی وقتی به کسی نیکی میکند، بر سرش منت نهاده، به او میگوید: من برای تو چنین و چنان کردم. منت گذاشتن بر دیگران جزو گناهان کبیره است؛ زیرا دربارهاش این وعید وارد شده که اجر و پاداش انسان را از میان میبرد. الله متعال میفرماید:
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُبۡطِلُواْ صَدَقَٰتِكُم بِٱلۡمَنِّ وَٱلۡأَذَىٰ﴾ [البقرة: ٢٦٤]
ای مؤمنان! صدقات و بخششهایتان را با منت و آزار باطل نکنید.
سوم: «کسی که کالایش را با سوگند دروغ به فروش میرساند»؛ یعنی همواره سوگند میخورَد تا قیمت کالایش را بالا ببرد. میگوید: «بهخدا قسم این را ده هزار تومان خریدهام»، در صورتی که فقط به هفت هزار تومان خریده است! بدینسان سوگند دروغ یاد میکند. چنین کسی، سزاوار چهار مجازات یادشده است: الله، روز قیامت با او سخن نمیگوید، به او نظر نمیکند، او را پاکیزه نمیگرداند و عذاب دردناکی خواهد داشت. [پناه بر الله.]
([۱]) صحیح الجامع، ش: ۲۷۷۰؛ و صحیح أبی داود، آلبانی رَحِمَهُالله، ش: ۳۴۵۰.
([۲]) استفاده از لُنگ برای پوشش، همچنان در پارهای از مناطق جنوب ایران مرسوم است. [مترجم]
([۳]) صحیح بخاری، ش: (۶۰، ۹۶، ۱۶۳)؛ و مسلم، ش: ۲۴۱ بهنقل از عبدالله بن عمرو رضي الله عنهما. این حدیث شواهد دیگری نیز در «صحیحین» دارد.